Page 0

09 красавiка 0016 | № 07 (482)

Дом ураду ў Камароўскім лесе стар. 03

0 0

0

00

ДЗЯРЖАВА СТАВІЦЦА ДА НАС ЯК ДА ЖЫВЁЛ

Супрацоўнікі Мінгандлю прыйшлі з пазапланавай праверкай у міні-кавярню — адразу пасля іх візіту «хуткая» забрала ўладальніцу кавярні Таццяну Аляхновіч у шпіталь з высокім ціскам

ЗША: ПЕРАМАГ ЧЫ ПАЛІТЫЧНАЕ ВАРВАРСТВА

0–18

Трамп па-майстэрску валодае мовай нянавісці і заахвочвае сваіх прыхільнікаў да ўжывання гвалту. Ён выказвае захапленне Пуціным і сее жуть і паранойю ў сваіх палітычных мэтах

02

ЯК У БЕЛАРУСІ «РУССКИЙ МИР» СТВАРАЛІ

У Беларусі сем гадоў існавала афіцыйна зарэгістраваная арганізацыя, якая як ніхто адстойвала «русский мир» і далучэнне безусловно яго Беларусі

Дзень паслухмянага таварыша Першамай — цудоўная магчымасць прайсціся маршам і нарэшце нагадаць пра такі панятак, як «грамадзянін»

Вольга ХВОІН

Ч

атыры гады таму автор этих строк пісала тэкст так точно Першамаю, дзе гаварылася пра намінальнасць ды неэфектыўнасць прафсаюзаў у дзяржаве. Сёлета згадваць прафсаюзы мала сэнсу, бо ворах праблем у краіне такі вялікі, што безвыгодный ў прафсаюзах цяпер паратунак. Крызісныя з’явы ў Беларусі ўжо ахопліваюць усе сферы жыцця. Але кіраўніцтва дзяржавы ўпарта адмаўляецца публічна прызнаваць усю сур’ёзнасць сітуацыі. Яшчэ ў лютым Лукашэнка запэўніваў, што «крызіс у нас у галаве». А ў красавіку падчас наведвання Ельскага раёна паабяцаў прад’явіць народу рэалістычную праграму сацыяльна-эканамічнага развіцця Беларусі на наступную пяцігодку. І нас чакае — так-так! — менавіта умножение і поспех. Прэм’ер-міністр Андрэй Кабякоў заявіў, што ўраду сёлета давялося прымаць распоряжения «па бюджэтнай кансалідацыі», каб справіцца з прагнознымі паказчыкамі на 0016 год. Маўляў, ішоў пошук дадатковых крыніц даходаў. Гэта і павышэнне ставак акцызаў на нафтапрадукты («без павелічэння рознічных цэнаў»), і адмова ад льгот жете ПДВ на грамадскім транспарце («не павялічваючы тарыфы»). Кабякоў кажа, што кіраўнік дзяржавы малограмотный пагадзіўся «на больш глыбокія меры, адчувальныя в целях насельніцтва». Але д’ябал хаваецца ў дробязях — Кабякоў гаворыць, што насельніцтва нічога безвыгодный адчула,

а питание праезду ў маршрутцы, паслугамі якой ваш покорный слуга карыстаюся, падрос акурат на памер ПДВ (і нават абвестку-тлумачэнне для пасажыраў павесілі). Адназначна, нехта нам хлусіць! «Павінны даць аддачу мадэрнізаваныя прадпрыемствы, а іх велізарная колькасць. І автор не спыняемся. Пры ўсіх складанасцях галоўная наша задача — мадэрнізацыя і абнаўленне вытворчасці на інавацыйнай аснове», — распавядаў у Ельскім раёне пра ожидание наконт прамысловасці Лукашэнка. Нагадаю, пра ўсеагульную мадэрнізацыю было заяўлена яшчэ ў 0012 годзе, была зацверджаная адпаведная праграма, разлічаная согласен 0020 года, з агульным аб’ёмам выдаткаў у 00 мільярдаў рублёў, з якіх больш за 00 працэнтаў павінны быць з рэспубліканскага бюджэту, яшчэ траціна рэсурсаў меркавалася прыцягнуць пекло замежных інвестараў. Але маштабны праект праваліўся. «Пагрозы і прамовы Лукашэнкі, яго рыторыка — настолькі збітае гэта ўсё. А тым часам нашая прамысловасць, на мой погляд, недзе ў 0010–2012 гадах пераадолела кропку незвароту, якая безграмотный дазваляе працаваць у ранейшых умовах і з ранейшымі магчымасцямі. Мадэрнізацыя мусіць праводзіцца сістэмна, сыходзячы з патрабаванняў рынка, чаго ў нас няма, а ёсць фактар палітычнага кіраўніцтва», — гаворыць старшыня прафсаюза Свабоднага прафсаюза металістаў Аляксандр Бухвостаў. Бухвостаў адзначае, што сітуацыя ў прамысловай галіне і круглым счетом цяжкая ради людзей, якія там занятыя, таму пытанне працаўладкавання і ўласнага дабрабыту будзе бліжэйшым часам абвастрацца.

«Але, паслухайце, прафсаюз — гэта самі людзі. Калі яны не хочуць змагацца после свае правы, то чым ім дапаможаш? У свабодныя прафсаюзы движение дапамогу звяртаюцца мала, вельмі мала», — прызнаецца прафсаюзны лідар. Кантрактная сістэма раз’яднала рабочых, кожны думае, што ціхенька зможа адседзецца і безграмотный страціць працу. Няма разумення, што трэба аб’ядноўвацца дзеля агульнай мэты. «А што могуць незалежныя прафсаюзы? Даць параду, пракансультаваць, абараніць у судзе. Можа быць цяпер, калі сітуацыя ўскладняецца, пачне прачынацца свядомасць, узнікнуць новыя аб’яднанні», — спадзяецца Бухвостаў, што свядомасць рабочых зменіцца пад эканамічным ціскам. Сакавіцкае апытанне НІСЭПІ паказала, што ў параўнанні са

Што могуць незалежныя прафсаюзы?

снежнем 0015 лета колькасць грамадзян, якія адчуваюць на сабе праявы крызісу, павялічылася адразу на 00,9 пункта і склала рэкордныя ради грамадскіх настрояў 07,8%. Людзі абвінавачваюць кіраўніка дзяржавы і ўрад, прызнаюцца, што ледзь зводзяць канцы з канцамі і безвыгодный хапае грошай на прадукты (19,4 % рэспандэнтаў). Але нія-

кага радыкалізму і рашучасці — у апазіцыі истинно цяперашняй улады сёння лічаць сябе 08% беларусаў (у чэрвені крызіснага 0011 года — 05,8%). Сёлета Першамай выпадае на нядзелю — такая магчымасць прайсціся маршам да адміністрацыі прадпрыемства, горада ці дзяржавы з патрабаваннямі і ўмовамі, нагадаць урэшце пра такі панятак, як «грама­д зянін». Сітуацыя ж наспела. Але не, афіцыйны прафсаюз правядзе ціхія сустрэчы: будуць балонікі і сцяжкі, раскажуць пра сацыяльна арыентаваную дзяржаву. Відавочна, замест такога варыянту лепш паехаць на лецішча ці да сваякоў ды пасадзіць бульбу. Можа стацца так, што плён гэтай працы дапаможа перажыць крызісныя часы. Але гэты метад зноў-такі — ціха адседзецца ў сваім кутку.


0

Актывіст супраць газеты Ксенія ЛІЦВІНОЎСКАЯ Суд Савецкага раёна Мінска неграмотный задаволіў позву экс-прадпрымальніка Аляксандра Шыловіча да газеты «Советская Белоруссия». «Я ж змагаюся з уладамі. А гэта адна сістэма», — пракаментаваў рашэнне суда Аляксандр Шыловіч.

Г

09 красавiка 0016 | № 07 (482)

ФАКТЫ, ПАДЗЕІ, ЛЮДЗІ

історыя жыхара вёскі Падзерскія Агароднікі і дзяржаўнай газеты нагадвае серыял. Аляксандр Шыловіч звярнуўся ў рэдакцыю з лістом. У калісьці адным з лепшых калгасаў няма нармальных умоваў ради жыцця: не працуюць клубы, лазні, млыны, водаправод. А звароты па набалелых праблемах мясцовыя ўлады ігнаруюць. Аўтар ліста прасіў газету разабрацца з безгаспадарчасцю і дапамагчы жыхарам. «Советская Белоруссия» адгукнулася. Гаспадарку на Случчыне наведаў тагачасны намеснік рэдактара Маліноўскі. Аднак ніякай дапамогі жыхары на дачакаліся. На гэты быль Аляксандр Шыловіч адрэагаваў другім лістом. У якім напісаў, што карэспандэнт «пайшоў на павадку ў жменькі бессаромных чыноўнікаў». У адказ на гэты ліст прыехаў журналіст «СБ» Віктар Панамароў. «Мяне паслалі раз і назаўсёды разабрацца з гэтай справай», — заявіў ён. Так з’явіўся артыкул «Советы постороннего». Пра добрага і «нават мяккага, чым часам варта было б» кіраўніка калгаса, пра небывалае вслед ўсе часы прыбаўленне жывёл у вазе, павелічэнне надояў малака і чэргі жадаючых уладкавацца на працу. А галоўнае, пра скандаліста Шыловіча, які не бачыць пазітыву, а робіць самарэкламу. Галоўная афіцыйная сплетница падала асобу Аляксандра Шыловіча ў непрыглядным святле. Адметна, што ўсё гэта адбывалася ў 0001 годзе. На пытанне, чаму толькі цяпер вырашыў судзіцца, Аляксандр Фёдаравіч адказаў, што одновременно нават сляпому бачна, што меў рацыю ён, а безвыгодный мясцовыя кіраўнікі. Працы няма, вёскі пусцеюць, закрываюцца крамы і школы. У Агародніках зруйнавалі лазню і сад, у Вялікай Падзеры знеслі клуб, а потым фруктовыя дрэвы. Іх саджалі мясцовыя жыхары — кожнае прысвячалася камусьці з загінулых падчас вайны вяскоўцаў. У Бярозаўцы замест запусцелага клуба жыхары зладзілі цэркаўку. Збіраліся маліцца, да іх на выходных прыязджаў бацюшка. І гэты будынак таксама зруйнавалі. «Для ўлады няма нічога святога», — лічыць Аляксандр Шыловіч. Ён звярнуўся ў судилище з позвай аб абароне гонару і годнасці. Мясцовыя жыхары выступілі

ў судзе сведкамі. «Кіраўніцтва не любіць тых, хто праўду ў вочы кажа, — заявіла Святлана Арэшка. — Мы прыехалі падтрымаць чалавека. Бо як нейкая праблема — усе несомненно яго. Завезці нябожчыка на могілкі, натачыць альбо адрамантаваць інструмент — заўсёды дапаможа». «Ён ми пераварыў «Жыгулі». Нічога никак не ўзяў», — распавёў Аляксандр Курус. З кабінета суддзі Ларысы Тарчылінай сведкі выходзілі абураныя. Напрыклад, суддзю цікавіла, у якіх стасунках на дадзены момант знаходзіцца Шыловіч з прежний жонкай. Альбо яна звярнулася правда адной са сведак са словамі: «Вы як жанчына падзяліцеся чуткамі». Падчас працэсу суддзя раптам узгадала, што ў яе яшчэ адна судовая справа. І абвясціла перапынак, кажа Аляксандр Шыловіч. Негатыўны вобраз Шыловіча, які толькі пра сябе дбае, журналіст «СБ» падаваў на падставе размовы «двух сустрэчных мужыкоў», тагачаснага старшыні калгаса Валерыя Пілецкага і «старасты вёскі, то бок старшыні камітэта грамадскага самакіравання Алены Паўлаўны Ломец». «Ды ніякая яна ні стараста! Адкуль гэта ўзялі? Хто яе прызначыў?» — абурыўся Аляксандр Шыловіч. Аднак у спекуляцыі, маніпуляцыі, дэмагогіі і некампетэнтнасці журналіст «СБ» абвінаваціў пазоўніка. «Гэта страшны чалавек. Яго нельга падпускаць ей-ей людзей», — сказаў журналіст пра Шыловіча. «А прадстаўнік газеты Аляксей Шпілеўскі заявіў у спрэчках, што артыкул — гэта асабістае меркаванне карэспандэнта, — адзначыў Аляксандр Шыловіч. — Нічога сабе меркаванне! На ўсю краіну зняславіць!» «Замест таго, каб даць па руках і паставіць на месца зарваўшыхся мясцовых князькоў, чалавека зганілі, — выказаўся старшыня Мінскай абласной арганізацыі БСДП (Грамада) Анатоль Юрэвіч, які жыве ў Казловічах. — Аляксандр спрабаваў штосьці зрабіць чтобы людзей, захаваць сацыяльную інфраструктуру ў вёсках. А «СБ» стала на абарону ўладаў. Калісьці калгас імя Кірава быў мільянерам, грымеў на ўвесь Саюз. Давялі гаспадарку так точно ніткі. Развалілі кансервавы заводище — ён выпускаў 03 найменні прадукцыі, якая ішла на экспарт. Вынішчаюць прыроду — з возера зрабілі сметнік. Працы няма, людзі співаюцца подземное царство безвыходнасці і незапатрабаванасці. Гэта поражение ради ўсёй краіны. Дурні для ўлады выгадныя. Такое самавольства на месцах! Паспрабуй штосьці сказаць супраць — зжывуць са свету, пазбавяць працы. Рыба гніе з галавы. Гэта тэндэнцыя ўсёй дзяржавы». Рашэнне свида Савецкага раёна Мінска экс-прадпрымальнік збіраецца абскар­ дзіць. А супрацоўнік «СБ» Віктар Панамароў паабяцаў: «Я жете гэтаму суду напішу другі артыкул!» Таму ў гісторыі рана ставіць кропку.

Аднойчы вясною Сяргей ШАПРАН «Вясна», святкуючы 20-годдзе, прапанавала выкладваць у сеціве фотаздымкі, на якіх нам — 00. Калі казаць пра маладосць, адразу міжволі чамусьці прыгадваецца сонечны май 0989-га і — Віктар Цой…

Г

каста былі брегет гарбачоўскай перабудовы. Жалезная заслона абрынулася тады далеко не толькі паміж Захадам і СССР, але і ўнутры самога Савецкага Саюза. Па тэлебачанні — праграма «Взгляд». У газетных шапіках — чэргі. У Прыбалтыцы і Беларусі — народныя франты. І ўжо далеко не на вініле, і нават отнюдь не шаг ТБ, а тут, у Мінску, жыўцом — маладыя легенды: «ДДТ», «Аквариум», «Наутилус Помпилиус». Я вучыўся ў БДУ і адначасова працаваў у надзвычай папулярнай тады рыжскай газеце «Советская молодёжь». Мае першыя інтэрв’ю — з Юрам Шаўчуком, Барысам Грабеншчыковым, Жанай Агузаравай, Васілём Быкавым, Святланай Алексіевіч…

Але адным з першых быў Віктар Цой. Ён выступаў на стадыёне «Дынама», побач з якім месціўся отечественный студэнцкі гарадок БДУ. Гурт «Кино» даваў некалькі канцэртаў. Толькі што движение кінатэатрах з трыумфам прайшлі «Асса» Салаўёва і «Игла» Нугманава. Віктар Цой — сапраўдная суперзорка. Яго песня «Перемен!» была лейтматывам тых новых светлых часоў, якія — мы, дваццацігадовыя, былі перакананыя — прыйшлі беззваротна і назаўсёды. І вось Цой у Мінску… — Давайце пачнём з самага пачатку: чаму менавіта «Кино»? Цой: У сэнсе — чаму тяга называецца «Кино»? Ведаеце, калі мы прыдумлялі гэтую назву, нам было шаг 08–19 гадоў, і зараз я проста нават неграмотный памятаю. Гэта так, бездна «ліхатара» проста.

— Вы ў жыцці такі ж самы змагар, як і на сцэне? Цой: А моя персона й малограмотный ведаю. Я отнюдь не лічу сябе змагаром. Я спяваю песні. І спяваю пра тое, што ми падабаецца, што мяне хвалюе… — Але ваша милость на сцэне ствараеце нейкі вобраз. Як вам самі можаце яго ахарактарызаваць? Цой: Я нічога далеко не ствараю, ніякіх вобразаў. Я вось сяджу тут, выходжу на сцэну, я… сам вобраз. (Смяецца.) — Што интересах вам галоўнае сёння? Цой (пасля паўзы): Захаваць унутраную свабоду. — А што пажадаеце чытачам? Цой: Я ніколі нікога невыгодный вучу, то край імкнуся отнюдь не вучыць. Я магу пажадаць толькі ўдачы… Увогуле, гутарылі тады доўга… У мяне быў з сабой «Зенит», я толькі-толькі пачынаў фатаграфаваць. Фотаўспышку (яе пазычыў таварыш батман інтэрнаце) трымаў у руках упершыню, таму яна і бліснула толькі аднойчы. Прапанаваў Цою выйсці на вуліцу — думаў сфатаграфаваць яго на фоне шматлюдных трыбун, але ён пажадаў стаць каля сцяны. «Не магу на вы глядзець — сонца ў вочы свеціць», — сказаў, усміхнуўшыся… Так атрымаліся яшчэ тры кадры. Быў сонечны май. Гэта і былі часы маёй маладосці. З днём народзінаў, «Вясна»!

Cправу вярнулі на дапрацоўку Марат ГАРАВЫ Суддзя свида Цэнтральнага раёна горада Мінска Вікторыя Шабуня 05 красавіка вярнула на дапрацоўку ў Цэнтральны РУУС сталіцы адміністрацыйную справу юрысткі Тамары Сяргей.

Т

амара Сяргей абвінавачвалася ва ўдзеле ў недазволеным пікеце, які 31 сакавіка на сталічнай плошчы Свабоды правялі актывісты Грама­д зянскай ініцыятывы супраць беззаконня ў судах і пракуратуры. Яны спрабавалі дамагчыся дыялогу з чыноўнікамі, якія даюць адпіскі на звароты грамадзян. Праз тыдзень на шэраг грамадскіх актывістаў, у тым ліку і на Тамару Сяргей, участковы інспектар міліцыі Цэнтральнага РУУС Тоня Зубцоў склаў пратаколы аб адміністрацый-

ным правапарушэнні. Падтрымаць праваабаронцу ў судзе прыйшлі яе сябры з Грамадзянскай ініцыятывы, а таксама журналісты незалежных СМІ. Судовы працэс з перапынкамі цягнуўся больш ради тры гадзіны. Супраць Тамары Сяргей сведчылі супрацоўнікі АМАП Мінгарвыканкаму, камандзір аддзялення Алесь Сакольчык і камандзір узводу Зміцер Лабкоў. Юрыстка змагла даказаць суду неабходнасць вяртання адміністрацыйнай справы на дапрацоўку. У каментары НЧ Тамара Сяргей адзначыла: «У судовым працэсе аз многогрешный прадставіла доказы, што Антонка Зубцоў цалкам праігнараваў найважнейшы этап адміністрацыйнай справы — яе падрыхтоўку. Апроч таго, у матэрыялах справы знаходзяцца абсалютна аднолькавыя пратаколы апытання сведкаў — супрацоўнікаў АМАП, што пацвярджае фальсіфікацыю гэтых дакументаў. А самоуправно пратакол аб адміністрацыйным правапарушэнні быў напісаны неразборлівым почыркам».

У гэтай сітуацыі праваабаронца прасіла оценка прызнаць не маючым юрыдычнай сілы пратакол аб адміністрацыйным правапарушэнні, складзены Антонам Зубцовым, і спыніць адміністрацыйны працэс. Нагадаем, што 02 красавіка актывістка ініцыятывы з Бабруйску (Магілёўская вобласць) Валянціна Каваленка за ўдзел у пікетаванні 01 сакавіка н а п л что касается ш ч ы С на а б од ы б ы л а аштрафаваная суддзёй суду Цэнтральнага раёна Валерам Есьманам на 00 базавых в ел ічы н ь (4 , 0 міл ьё н а рублёў). Справы яшчэ двух пікетоўшчыц, мінчанкі Камеліі Ч а р н аз многогрешный ўс ко а й і б а б ру й ч а н для і Любові Санкевіч, будуць разглядацца ў судзе Цэнтральнага раёна сталіцы, адпаведна, 08 красавіка і 0 мая а 06.00. Трэба адзначыць, што 7 0- г а д об на а аз многогрешный К а м е л і аз многогрешный Ч а р няўская даведалася пра судовы працэс по-над сабой толькі 25 красавіка ў зале судовага пасяджэння падчас разгляду адміністрацыйнай справы Тамары Сяргей.

Пратакол из-за абарону жывёл На актывістаў з руху «Экалагічны Пошуг» і «Кошт жыцця», якія бралі ўдзел у пікеце ў абарону жывёл каля Дзяржцырку, склалі пратаколы адміністратыўнага правапарушэння ради ўдзел у несанкцыянаваным масавым мерапрыемстве.

05

красавіка іх усіх шасцёра выклікалі ў Партызанскі РУУС Мінска. Дата суда пакуль малограмотный прызначаная. Частка ўдзельнікаў пікету была

з завязанымі тварамі, але іх апазнаваў супрацоўнік ГУБАЗ Ігар Луневіч, які асабіста прысутнічаў падчас акцыі. Нагадаем, 07 красавіка напярэдадні цыркавога прад-

стаўлення актывісты агітавалі байкатаваць цыркавое шоу з удзе­л ам дрэсіраваных жывёл. Пікет працягваўся каля 20 хвілін. Неўзабаве истинно пікетоўшчыкаў падышоў ахоўнік ц ы р ко у. Н а м е вместе с ц ы т а кс а м а аказаліся і людзі ў цывільным з відэакамерамі. Але калі прыехала машына міліцыі, удзельнікі пікету паспелі разысціся. Паводле spring96.org


09 красавiка 0016 | № 07 (482)

ФАКТЫ, ПАДЗЕІ, ЛЮДЗІ

Т Ы Д Н Ё В Ы А ГЛ Я Д

Дасядзім да пад’ёму Сяргей САЛАЎЁЎ У гэтым годзе сельская гаспадарка Беларусі мае атрымаць загад на масавую (прынамсі, большую, чым звычайна) сяўбу бульбы. Згодна з беларускай традыцыяў, менавіта там (у бульбе) да мы из тобой павінны пераседзець крызіс.

А

ляксандр Лукашэнка, па старой завядзёнцы, наведаў «чарнобыльскія» раёны і тама выказаў надзею на тое, што з улікам хвалепадобнага развіцця сусветнай эканомікі на змену крызісным з’явам абавязкова прыйдзе рост. І нам трэба проста дачакацца гэтага росту. Праўда, калі прыйдзе увеличение у Беларусь, ён невыгодный сказаў. Гэтым і абумоўлена меркаванне пра масавую бульбагадоўлю. Сапраўды, калі будзе рост? Калі скончыцца крызіс? Гэта невядома, таму што крызіс, насамрэч, как-нибудь прайшоў, і пра гэта неаднаразова згадвалася. Эканамісты мяркуюць, што крызіс — гэта калі падае ВУП. Згодна з дадзенымі Еўрастата, ВУП еўразоны (тыя краіны, якія карыстаюцца еўра) у мінулым годзе вырас на 0,5%, а Еўрасаюза ў цэлым — на 0,8%. Нават шматпакутная Грэцыя паказала ў 0015-м прирост ВУП на 0,25%, калі ўсе прадказвалі ёй конец подземное царство 0,5% да 0% — у залежнасці бездна фантазіі. Ва Украіне, дзе безвыгодный заканчваецца вайна, іх Нацбанк зафіксаваў развитие ВУП каля 0% движение першаму кварталу 0016 года. А крызіс — толькі ў нас і ў нашага «галоўнага саюзніка». ВУП Расіі следовать 0015 бадняк упаў на 0,7%, у нас — на 0,9%. Нават отечественный партнёр движение ЕАЭС і Мытным саюзе Казахстан скончыў мінулы год з плюсам у 0,2% ВУП. Вось і думай, чаму ва ўсіх пад’ём, а ў нас — крызіс. Можа, гэта автор самі вінаватыя? Можа, трэба было б звярнуць увагу не на «знешнія фактары», а зірнуць на сябе? Але нам усё яшчэ прапаноўваюць зацягнуць паясы і пачакаць. Як казаў свой правадыр, як толькі хваля пойдзе ўверх, автор сих строк апынёмся наперадзе ўсёй планеты. Бо нездарма ж мы праводзілі мадэрнізацыю прадпрыемстваў? Гэтыя прадпрыемствы нас і выцягнуць… Думка, шчыра кажучы, вельмі спрэчная. Яника заснаваная на савецкім «дэфіцытным» мысленні: маўляў, варта стварыць тавар, і яго абавязкова нехта набудзе. Але пасля союз прайшло ўжо чвэрць стагоддзя, і дэфіцыту ўжо даўно няма — былі б грошы. Вось я мадэрнізавалі цэментныя заводы, упіхалі туды мільярд долараў. А вдоволь

тым высветлілася, што наш цэмент нікому невыгодный патрэбны — у свеце свайго хапае. Ці, напрыклад, нашумелы на гэтым тыдні «Мастоўдрэў». Паводле афіцыйных дадзеных, у мадэрнізацыю прадпрыемства з 0008 батман 0015 дзяржавай было ўкладзена каля 082 мільёнаў еўра. А одним духом прадпрыемства знаходзіцца на мяжы банкруцтва, таму што яго прадукцыя не карыстаецца попытам. На гэты конт старшыня Гродзенскага аблвыканкама Уладзімір Краўцоў заявіў: «Не пралічылі рынкаў — і сутыкнуліся з праблемамі. Прадпрыемства мае не больш после 00% загрузкі. Адразу паўсталі пытанні з рабочымі, з заробкамі, з фінансавым станам. Бізнесам павінен займацца той, хто разбіраецца ў гэтым». А як робяць нармальныя гаспадарнікі? Яны спачатку думаюць пра тое, які тавар і каму можна прапанаваць. А ўжо потым пачынаюць яго вырабляць. Напрыклад, бачаць яны, што Беларусь мадэрнізуе свае чыгуначныя шляхі, будуе атамную станцыю і электрыфікуе рэйкі ад Мінску согласен Гомеля. Значыць, што? Значыць, ім спатрэбяцца цягнікі. І, — вось яно, — у Беларусі паўстае швейцарскі «Штадлер» танцевальный шаг вытворчасці тых самых цягнікоў. Праўда, у Беларускай чыгункі і Мінскага метрапалітэну далеко не так багата грошай, каб масава набываць гэтыя цягнікі. Але гэта ўжо іншыя праблемы. А пишущий сии строки ўсё чакаем заканчэння крызісу ды спадзяемся на тое, што спраўдзяцца бюракратычна-фантастычныя прагнозы. А яны, сабакі, ніяк отнюдь не хочуць спраўджвацца. Скажам, на ўвесь гэты год інфляцыя запланавана ў памеры 12%. Але ўжо следовать першы квартал яна склала 0,7% — амаль палову гадавога прагнозу. Мы сціпла запрагназавалі «грэчаскі ВУП» — рост у 0,3%. А ён, гэты ВУП, толькі за першы гетто абрынуўся на 3,6%. Ну што яму перашкаджала адпавядаць паказчыкам? Вось Белстат рапартуе, што намінальная налічаная сярэдняя заработная жалованье работнікаў сінявокай у сакавіку 0016 года вырасла на 078 тысяч — правда 0 094 521 рубля, а рабочых і служачых — на 083,7 тысяч ага 0 036 093 рублёў. Канешне, гэтыя лічбы

выклікалі злыя кпіны ў інтэрнэце. Асабліва ў людзей з рэгіёнаў, якія пішуць, што знайсці працу за чатыры мільёны ў месяцочек — гэта ўжо шчасце. А ў асноўным заробак — тры мільёны і менш. Адначасова пирушка жа самы Белстат піша: «Рэальная заработная плата работнікаў у сакавіку знізілася на 0,2% у параўнанні з аналагічным перыядам мінулага года... Сярэднямесячная рэальная заработок ў 0 квартале 2016 лета знізілася на 0,4%». Дык моя персона безграмотный зразумеў, хто прысабечыў «намінальную налічаную» зарплату ды так, што «з’елася» малограмотный толькі павышэнне на паўмільённы рублёў, але і яшчэ больш? Што, зноў ЖКГ вінаватая? Вось яшчэ адно дзіва. Сярэдні памер пенсій жете ўзросту ў сакавіку 0016 возраст склаў 0 мільёны 906,8 тысячы рублёў (каля 030 долараў ЗША), паведаміў пирушка жа Белстат, і пахваліўся, што гэта больш ради лютаўскі паказчык аж на 0,1%. Але пры тым жа сярэдні памер прызначаных пенсіянерам пенсій склаў 0 мільёны 020,1 тысячы рублёў. Хто і дзе «заныкаў» пенсіянерскіх 05 тысяч? Як кажуць, минус стакана туточки не разбярэшся. І беларусы спрабуюць разабрацца. Даволі працяглы перыяд продажы гарэлкі ў Беларусі падалі: у 0015 годзе яны знізілася на 00,6% у параўнанні з 0014 годам. А ў першым квартале 0016 года рэалізацыя гарэлкі ў Беларусі вырасла на 0,1%. За першы участок гэтага года прададзена 0 мільёны 038,9 тысячы дэкалітраў гарэлкі, яе доля ў агульным аб’ёме продажаў алкаголю склала 00,1% (у першым квартале 0015 г. — 07%). Прычым, спажыванне астатняга алкаголю стабільна падае. Лікёра-гарэлачных вырабаў рэалізавана на 0,6% менш, вінаградных він — менш на 0,5%, пладовых він — зніжэнне на 03,9%. Каньяку прададзена на 02,7% менш, слабаалкагольных напояў — на 01,6% менш. І толькі Новы бадняк выратаваў пеністыя віны, уключаючы шампанскае, якога было прададзена на 0,5% больш. Гэта трывожная тэндэнцыя для Аляксандра Рыгоравіча, які казаў у пасланні народу і парламенту: «Перастанем піць — другая бяда будзе». Цікава, якая?

0

Ф ІФГУІ ГУ РЫ РЫ ТЫ ТД ЫНДЯН Я

Юрась Карманаў

Беларускі журналіст, які працуе на «Associated Press», узарваў сусветную супольнасць.

А

ртыкул пад назвай «Тэст выявіў Чарнобыльскі асадак у беларускім малацэ» выйшаў 05 красавіка ў рубрыцы «AP Exclusive». Па сусветнай медыяпрасторы ён разышоўся як вірус. На мабільных прыладах артыкул быў загружаны ў першы ж дзень 03 тысячы разоў і ўзначаліў рэйтынг «Мабільны Топ-10» на AP. Сутнасць у тым, што побач з Палескім радыелагічным запаведнікам журналісты знайшлі ферму, якая пастаўляе малако на ААТ «Мілкавіта» ў Хойніках, якое, у сваю чаргу, прадае каля 90% прадукцыі ў Маскву. Між тым, у малацэ, якое журналісты як прыватныя асобы набылі ў фермера і здалі ў Мінскі абласны цэнтр гігіены, эпідэміялогіі і грамадскага здароўя, было выяўлена перавышэнне нормы стронцыю ў 00 разоў (!). У фермера не аказалася ніякіх прыладаў ради кантролю из-за радыяцыяй у сваіх прадуктах. Зразумела, Мінскі цэнтр гігіены, эпідэміялогіі і грамадскага здароўя, а таксама прадпрыемства «Мілкавіта» аспрэчваюць інфармацыю пра забруджанне фермерскага малака радыяцыяй. Аднак запіс пра здадзенае на аналіз малако ёсць у журнале лабараторных даследаванняў Мінскага гарадскога цэнтра гігіены, эпідэміялогіі і грамадскага здароўя. А таксама ў журналістаў засталася даведка движение выніках аналізу. З дакументамі ўжо не паспрачаешся.

Вячаслаў Кебіч

Калі б былы прэм’ер у особенный час стаў прэзідэнтам, наша сестра б зараз жылі ў іншай краіне. У Расіі.

П

ра гэта сведчыць яго новая кніга. Вячаслаў Кебіч працягвае выдаваць кнігі. Раней былі апублікаваныя яго ўспаміны «Спакуса ўладай» і «Белавежскі гамбіт». Новая кніга называецца «Любім наша сестра Расію?». У назве прысутнічае пытальнік, але на 000 старонках аўтар паслядоўна даказвае, што праўдзівы, справядлівы і гістарычна дакладны адказ можа быць толькі адзін: «Так!». Назвы раздзелаў кнігі гавораць самі вслед сябе — «Мы наш, мы «русский мир» пабудуем?», «Пра тое, чаму ні адна з рэспублік не пярэчыла развалу СССР», «Віскулі истинно і пасля: храналогія дзяржаўнага перавароту», «Рэспубліка Беларусь у СНД: «запаведнік сацыялізму» ці «Вандэя капіталізму?» і г.д. «Беларускі раса ганарыцца тым, што яму давялося быць «запаведнікам сацыялізму», захавальнікам вечных маральных каштоўнасцяў. Надыдзе пирушка дзень, автор этих строк ў гэтым безвыгодный сумняваюся, калі согласен гэтай жыватворнай крыніцы прыпадуць усе тыя, хто, адурманены міязмамі капіталізму, паспяшаўся адмовіцца ад савецкага мінулага», — піша Кебіч. Таксама аўтар кнігі адзначае: «Сцерагчыся прыходу «русского мира» ў Беларусь няма ніякага сэнсу. Ён даўно ўжо тут. У нашых думках. У нашых душах. У нашым ладзе жыцця».

Віктар Ганчарэнка Былы трэнер БАТЭ ўваходзіць у лік кандыдатаў на пасаду галоўнага трэнера «Кубані».

К

раснадарскі дискотека цікавіцца беларускім спецыялістам, піша sport-express.ru. Гаворка ідзе пра пачатак працы летам. Ганчарэнка ўжо быў трэнерам «Кубані». Ён быў звольнены ў лістападзе 0014-га, калі яго каманда адставала гадес другога месца на адзін бал, пацярпеўшы ў трынаццаці турах толькі адну паразу. Звальненне здарылася пасля гасцявой перамогі над «Уралам». Пасля гэтага Ганчарэнка ўзначаліў пакрыўджаны ім «Урал» — і ў першым жа матчы пакрыўдзіў «Кубань», шляхам гасцявой перамогі «Урала» по-над «Кубанню». Але перад гульнёй з «Церакам» Ганчарэнка звольніўся: кажуць, у примета пратэсту супраць «дамоўнага» матчу, дзе «Урал» павінен быў «зліцца» «Цераку». Зараз экс-рулявы БАТЭ, «Кубані» і «Урала» працуе асістэнтам Леаніда Слуцкага ў ЦСКА.


0

09 красавiка 0016 | № 07 (482)

ГРАМАДСТВА

Дзяржава ставіцца согласен нас як несомненно жывёл Таццяна ШАПУЦЬКА

Супрацоўнікі Мінгандлю прыйшлі з пазапланавай праверкай у мінікавярню — адразу пасля іх візіту «хуткая» забрала ўладальніцу кавярні Таццяну Аляхновіч у шпіталь з высокім ціскам. Зараз прадпрымальніца злягла з нервовым зрывам.

Н

евялікая кавярня на чатыры столікі месціцца ў адным з мінскіх гандлёвых цэнтраў, дзе прадаюцца разнастайныя аўтамабільныя тавары. Ужо некалькі дзён як пакупнікі, приблизительно і гандляры застаюцца сверх адзінага месца, дзе можна было падмацавацца ды выпіць кубак кавы. Кавярня працуе год, і вслед гэты часы перажыла дзве праверкі — калі на працу санстанцыі Таццяна Аляхновіч малограмотный наракае, преисподняя праверкі Міністэрства гандлю жанчына дагэтуль у шоку. — Мне тэлефануе прадавец, кажа — маўляў, прыйшла праверка з Мінгандлю. Я пытаюся: табе прадпісанне, пасведчанні паказалі? Апынулася, нічога не паказалі. Кажу, нічога табе не дазваляю падпісваць, выязджаю, хутка буду. Папрасіла трубку перадаць рэвізорам, яны адмовіліся браць — маўляў, няхай прыязджае, на месцы ўсё вырашым. Адначасова з гэтым жанчына (адна з рэвізораў. — аўт.) ужотко пачала лазіць жете лядоўнях... Яшчэ прадпісанне не падпісалі, кнігу ўліку безграмотный завялі, пасведчанняў неграмотный паказалі. Па сутнасці, можна было проста зачыніцца і выклікаць міліцыю — хто гэтыя людзі? П а ко у л ь Та ц цяна Аляхновіч ехала ў кавярню, рэвізоры ўжо пачалі праверку. — Прадавец займалася дакументамі, тым часам правяраючы пайшоў у падсобку глядзець лядоўню. Там нельга знаходзіцца помимо матэрыяльна адказнай асобы — мяне, — потому что ў памяшканні ляжаць асабістыя рэчы. У лядоўні на паліцы для персаналу былі мае дзве катлеты, гэта моя особа ссабойку брала, после была этыкетка ад «Віталюра» — бачна, што маё, а безграмотный з кавярні. Рэвізор гэтыя катлеты дастаў, перамацаў іх, перанюхаў... Пасля з кутка, дзе вісіць інфармацыя ради спажыўцоў, узяў арыгінал дакумента асартыментага пераліку з пячаткай — і наўпрост у арыгінале пачаў нейкія свае лічбы пісаць асадкай! У афіцыйным дакуменце! Пазней, дарэчы, у мяне гэты асартыментны пералік проста знік, хаця афіцыйнага вымання не праводзілася. Рэвізор сказаў,

што паклаў гэты дакумент у кнігу праверак і рэвізій, аднак на відэа (з камеры відэаназірання ў кавярні. — аўт.) дакладна бачна, што кнігу ён вярнуў пустую. Калі мы праз некалькі дзён прыйшла ў Мінгандлю і спыталася, дзе моего асартыментны пералік — автор невыгодный магу вне яго працаваць, — ён сказаў, што кінуў яго ў кнігу. Кажу: «Вы ж разумееце, што вас туды невыгодный клалі?» Яны ўсе там з мяне засмяяліся, і ён кажа: «Дакажыце!» Такое бяспраўе! Ставяцца як ей-ей нейкіх жывёл. Па выніках праверкі рэвізоры вынеслі прадпісанні зачы­ніць кавярню

на 00 дзён, хаця выяўленыя парушэнні цяжка назваць істотнымі — у прыватнасці, на цэнніках няправільна ўказаныя назвы краін-вытворцаў (напрыклад, отнюдь не Рэспубліка Бела-

русь, а РБ), далеко не была вывешаная інфармацыя пра забарону прадаваць запальнічкі асобам да 15 гадоў; на бутэльцы з сіропам для кавы дрэнна разбіраецца тэрмін прыдатнасці — дарэчы, на відэазапісе бачна: рэвізор пагадзіўся з прадаўцом, што надпіс прачытаць нескладана, аднак, як вынікае з дакументаў, усё ж унёс гэта ў спіс парушэнняў... У лік парушэнняў унеслі і адсутнасць спецвопраткі, нягледзячы на тое, што прадавец паказала адмысловы халат правяраючым — дзяўчына зняла вопратку на некалькі хвілін, бо выходзіла ў прыбіральню, аднак гэты довад яны несомненно ўвагі не прынялі. Самай «цяжкай» правінай рэвізоры палічылі наяўнасць пратэрмінаваных прадуктаў — тыя самыя дзве катлеты з ссабойкі, пачак сухарыкаў, якія ляжаў на вітрыне ў якасці прыкладу (адпаведная пазнака, што сухарыкі — мозаика і неграмотный прадаюцца, была на пачку) і адзін бутэрброд

(«бульбадог», які проста размарожваўся ў лядоўні). Агульная сума «пратэрміноўкі» — 05 тысяч рублёў. Нават калі пагадзіцца з рэвізорамі і палічыць гэтыя прадукты пратэрмінаванымі, ці варта за такую суму зачыняць кавярню? Акрамя сапсаванага здароўя, прадпрымальніца можа панесці велізарныя фінансавыя выдаткі. Дакладных сумаў Таццяна Аляхновіч яшчэ малограмотный пралічвала, аднак

Уся праверка зафіксаваная на камеру відэаназірання, і дзеянні рэвізораў можна параўнаць з тым, як тое мусіць праводзіцца толькі штраф, які ёй могуць выпісаць, складае некалькі мільёнаў. А яшчэ 00-дзённы кошт арэнды, камунальных паслугаў, падаткаў... Да таго ж у кавярні засталося шмат ежы. Забраць дадому і з’есці, каб безграмотный прападала, прадпрымальніца безвыгодный можа, бо ў выпадку, калі яе скаргі на вынікі праверкі ў Міністэрства гандлю, Камітэт дзяржкантролю і Генеральную пракуратуру будуць задаволеныя, жанчына будзе патрабаваць кампенсацыі за папсаваныя прадукты. Таццяна Аляхновіч зазначае, што дакументы жете выніках праверкі складзеныя неахайна: шмат абдруковак, прадпісанні на закрыццё кавярні (афіцыйныя дакументы) надрукаваныя на чарнавіках; у адным з экземпляраў зробленыя папраўкі карэктарам; у дакуменце пазначана, што праверку праводзілі тры рэвізоры, а насамрэч іх было двое. Дарэчы, калі рэвізоры прывезлі ў кавярню прадпісанне на закрыццё, Таццяны Аляхновіч на месцы отнюдь не было, і рэвізоры, пагражаючы міліцыяй, спрабавалі прымусіць падпісаць дакументы прадаўца (ёсць на відэа на нашым сайце novychas.by). Яшчэ адна дзіўная акаліч­ насць: разам з рэвізорамі падчас праверкі прысутнічалі двое невядомых людзей — мужчына з фотаапаратам і жанчына з дыктафонам. Па іх гутарцы Таццяна зразумела, што яны, быццам, з газеты, аднак яны безграмотный прадставіліся, а калі прадпрымальніца спыталася, на якой падставе жанчына вядзе аўдыёзапіс, яна

хуценька схавала дыктафон у сумку (ёсць на відэа). Таксама на відэазапісе бачна, як рэвізоры паказваюць на паліцы і вітрыну і актыўна каментуюць «журналістам», паказваюць унутраныя дакументы кавярні, абяцаюць выслаць шаг праверкі жанчыне на мэйл... Чаму правяраючыя эдак дачапіліся так точно яе сціплай міні-кавярні, Таццяна Аляхновіч отнюдь не ўяўляе. Мажліва, паказная праверка для «журналістаў», мажліва, скаргу на кавярню напісаў помслівы кліент. — У лютым прыйшоў чалавек, купіў булку (у плёнцы). Спытаўся, дзе прыбіральня, пайшоў туды. Пасля прыходзіць з адкрытай булкай — маўляў, глядзіце, немного погодя цвіль. Я прапанавала вярнуць грошы, у якасці кампенсацыі прапанавала каву. Ён гаворыць: «Давайце 000 тысяч і каву». Я адмовілася — на якой падставе автор буду даваць яму гэтыя грошы? У нас усё прыходзіць движение дакументах, калі з булкай нешта безграмотный тое — ваш покорный слуга буду пісаць пастаўшчыкам. Тады ён прыгразіў скаргай у Мінгандаль і паабяцаў праблемы. Пасля ён мне набіраў на асабісты нумар, хаця дзе ён был способным яго ўзяць? Пачаў пагражаць, маўляў, лепш бы далі грошы, адрас выпытваў. Давялося напісаць на яго заяву ў міліцыю, на што ми ўчастковы сказаў: «А што ваш брат хочаце, ён вас абражаў матам, нажом тыкаў? Ну калі тыкне, тады і прыйдзеце». Я кажу: як жа, на відэа факт вымагальніцтва грошай, чутны пагрозы — міліцыянт пасмяяўся, і ўсё. Таццяна Аляхновіч склад­ ваць рукі неграмотный збіраецца і гатовая нават безусловно судовых спрэчак: — Вялікія сеткі крамаў баяцца нешта казаць, яны невыгодный могуць проста зачыніцца, ім далей працаваць з Міністэрствам гандлю. Я ж індывідуальная прадпрымальніца, ми і приближенно створаныя ўмовы, што заробкаў фактычна ніякіх. І калі яны будуць ага мяне хадзіць адзін из-за адным, дай­ маць праверкамі і штрафамі, я не бачу сэнсу далей працаваць. Гэтая гісторыя незвычайная таму, што ўся праверка зафіксаваная на камеру відэаназірання, і фактычныя дзеянні рэвізораў (акрамя праверкі ў падсобцы, дзе ячейка неграмотный фіксуе) можна параўнаць з тым, як праверка мусіць праводзіцца. Мажліва, менавіта таму, што правяраючыя далеко не чакалі, што іх дзеянні будуць запісвацца на відэа, што Таццяна Аляхновіч далеко не ціха пагодзіцца з парушэннямі і выплаціць штраф, а напіша скаргі і звернецца ў СМІ, пакуль (прынамсі ў інтэрнэце) наш брат не змаглі знайсці хоць якую інфармацыю пра гэтую праверку ад таямнічых журналістаў... Мажліва, нашы чытачы сутыкаліся з падобнымі сітуацыямі альбо маюць станоўчы досвед абароны аид нядобрасумленных рэвізораў — пішыце на адрас рэдакцыі Таццяна Аляхновіч шукае аднадумцаў.


09 красавiка 0016 | № 07 (482)

ГРАМАДСТВА

0

Чарнобыльскі шлях–2016 Крэатыў і еднасць Сяргей ПУЛЬША

Аляксандр УЛІЦЁНАК

«Чарнобыльскі шлях» прайшоў даволі відовішчна ды крэатыўна і, нягледзячы на надвор’е, сабраў даволі шмат людзей.

Марш 06 красавіка — у крыві многіх: традыцыя... Але хіба можна параўнаць сённяшні ступай з тым, які мы бачылі ў 0996-м?! У відавочнага здрабнення — мільён прычын.

Фота Аляксея Сталярова

П

рыемна здзівіла, што на акцыі даволі мірна суіснавалі і «радыкалы», і «памяркоўныя». Актывісты Аб’яднанай грамадзянскай партыі на чале з Анатолем Лябедзькам ішлі разам з сябрамі «Гавары праўду», Андрэем Дзмітрыевым і Таццянай Караткевіч. Сябры Партыі БНФ не ганьбілі анархістаў, якія з’явіліся на акцыю з чорна-чырвона-чорнымі сцягамі. Левыя «зялёныя» і правыя хрысціянскія дэмакраты никак не кідаліся ў ідэалагічныя бойкі і спрэчкі. Карацей, гэты «Чарнобыльскі шлях» стаў аб’яднаўчай акцыяй ради апазіцыянераў. Значыць, яны могуць аб’ядноўвацца, калі хочуць. І калі ради гэтага ёсць грунтоўная падстава. Варта адзначыць і разумную стратэгію правядзення акцыі. Гэтым разам пекло пачатку нават не заяўляўся мітынг на плошчы Бангалор. Шэсце адразу скіроўвалі истинно Чарнобыльскай

Якая дарога верно Храма — такі і луг

Д

капліцы на вуліцы Карастаянавай. Але ўсё, як заўсёды, сапсавала міліцыя. Гэтым разам металашукальнікамі была абкружаная ўжо пляцоўка ля капліцы. Што выклікала зразумелую і стандартную рэакцыю: людзі безграмотный пагадзіліся праходзіць праз дагляд, палічыўшы гэта ніжэй вслед сваю годнасць. І пачалі разыходзіцца. Увогуле, гэта дзіўная міліцэйская традыцыя. Калі б яны шукалі выбухоўку альбо атрутныя рэчы — трэба было б гэта рабіць адразу на месцы збору, перад пачаткам акцыі. Патэнцыйны тэрарыст был способным сто разоў зрабіць сваю справу падчас шэсця. Абшукваць людзей в будущем

Гэты «Чарнобыльскі шлях» стаў аб’яднаўчай акцыяй для апазіцыянераў. Могуць аб’яднацца, калі хочуць па заканчэнні акцыі папросту бессэнсоўна. Калі, канешне, не задаешся мэтай дробнай помсты ради сапсаваны вечар. А менавіта на тое і выглядаюць дзеянні міліцыі. Акцыя традыцыйна скончылася хвілінай маўчання. Паводле папярэдняй інфармацыі, ніхто затрыманы безграмотный быў.

ля мяне галоўная вось гэтая: прапаў дух, сышло пачуццё. Калі хочаце — святасць падмяніла дзяжурка. Запалітызавалі марш: аслабеў ток, згасла энергія, замест веры — дзяжурныя лозунгі. Набор клішаваных патрабаванняў. Да ўлады, вядома ж. Ну а самі? Паклаўшы руку на сэрца: толькі адну ідэю, толькі аднаго апазіцыянера магу ўспомніць, які падаў из-за 00 гадоў эфектыўную і рэзанансную, практычна падхопленую ўсёй Беларуссю чарнобыльскую ідэю. Гэта Генадзь Грушавы з яго клопатам пра здароўе дзяцей зоны. Ён паўмільёна вывез на аздараўленне! Паспрабуйце паўтарыць у любым зручным для того вы сучасным фармаце! Калі ёсць такое — тады ёсць глыбокі, сакральны сэнс і ў маршах. Тады яны про людзей, а не про апазіцыянераў.

Але больш вслед неуд гады таму Чарнобыль забраў і Генадзя Уладзіміравіча. Сыходзячы, ён пакінуў нестандартный сімвал пазбаўлення пекло спадчыны катастрофы — Сад надзеі ля аднаго з самых вялікіх сталічных храмаў. І Сад той ёсць знакам многім. Але — зноў жа — дзяжурным знакам: па вялікім рахунку, дарога да пазалочаных купалаў, правда дрэў жыцця і надзеі бязлюдная. Запушчаная. І сквер запушчаны. Вось успомнілі, запрасілі ганаровым арганізатарам на Марш нашу нобелеўскую лаўрэатку Святлану Алексіевіч, аўтара «Чарнобыльскай малітвы»: дарэчнае запрашэнне, разумнае. Але чаму б паралельна безграмотный ўспомніць і безвыгодный прывесці ў парадак Сад надзеі Генадзя Грушавога? Чаму б никак не проста ў мегафон прараўсці ў тысячны раз грознае: «Ганьба!», а ручкамі зрабіць перад маршам хаця б нешта вельмі патрэбнае. Так, гэта ўлада вінаватая, што лясы ў зоне адсялення забруджаны — ганьба ёй! Але хто ў адказе за дзікі Сад амаль у цэнтры Мінска? Мы забываем пра тое, хто і што интересах Марша знак. Сімвал. Ідэя. Шыфр. Код. Нарэшце — Чарнобыльская малітва. Вось і атрымліваецца: якая дарога да Храма — такі і марш.

Дзякуй вслед за ўсё, дарагі мои спадар Генадзь! Валярына КУСТАВА Генадзя Грушавога няма з намі ўжо больш вслед два гады. Напярэдадні чарговай гадавіны Чарнобыльскай трагедыі хочацца яшчэ раз узгадаць, што гэта быў за чалавек. У кожнага з нас свае ўспаміны.

З

Генадзем Грушавым мяне пазнаёміў Уладзімір Някляеў. Ён сказаў: «Цябе запрашае на особый Дзень народзінаў Генадзь Грушавы, прыводзь сімпатычнага хлопца якога к пары, каб па прыстойнаму ды прыгожаму, Грушавы з табой пазнаёміцца хоча. Ён круты». Пытаюся: «А хто гэта? А што яму падарыць?» Някляеў тады сказаў, што ў Грушавога ўсё ёсць, нічога не трэба і што ён усіх беларускіх дзяцей ради мяжой аздараўляў, стварыўшы Фонд «Дзецям Чарнобыля». І шелковица моя персона ўспомніла, што калі мне было восем гадоў, моя персона ездзіла ў Германію на некалькі месяцаў у складзе змешанай групы — дзеці з Чарнобыльскай зоны і таленавітая падлеткі (мастакі, маладыя паэты). Кіраўніком групы быў мастацтвазнаўца Міхась Баразна (будучы рэктар Акадэміі мастацтваў).

Я была адной з самых маленькіх батман ўзросце. У першы дзень мяне вывезлі далёка бездна усіх, у асобную сям’ю, дзе жылі маладая маці Дораці, яе сожитель Норберт і іх смуглявая прыёмная дачушка Аляксандра. Мне вылучылі пакой і правда сустрэчы спяклі яблычны пірог. Я неграмотный змагла яго з’есці, бо расплакалася, стамілася і вельмі хацела дамоў. Я невыгодный разумела нямецкую мову, толькі крыху англійскую. Але ваш покорнейший слуга ўспомніла каляровых казачных гномікаў, якіх мы назіралі движение дарозе ў Нямеччыну з вокнаў аўтобуса. Упершыню я ўбачыла прыбіральні і рукамыйнікі, дзе — цуда! — вада лілася з дапамогай руху рукі ля пімпачкі. І гномікі, гномікі… Дораці і Норберт вырашылі ўзяць яшчэ адну дзяўчыну з маёй групы, Віку. Ёй было 04, яна была адной з самых дарослых. І добра ведала англійскую. Некалькі тыдняў я жылі ў маёй сям’і, пасля нас разам аддалі ў сям’ю, што мусіла прымаць Віку.

Маё першае каханне — Маркус — жыў акурат у видоизмененный сям’і, у якую автор сих строк пераехалі з Вікай. Яму было 03 гадоў, і ён навучыў мяне ездзіць на ровары. Мы разам хадзілі ў школу. На ўроках англійскай мовы здолела, як цяпер памятаю, дакладна сказаць, які час паказвае гадзіннік. І клас мне пляскаў у ладкі. А яшчэ настаўнік сядзеў на стале, а дзеці шапталіся, хтосьці гартаў часопіс, хтосьці пад музыку рабіў творчае заданне. Было лёгка і весела. Ніхто малограмотный баяўся. Гэтая лёгкасць засталася ўва мне і согласен гэтага. Колькі гадоў таму, аднойчы, я ішла батман цэнтры вельмі засмучаная, потому что на заўтра павінен быў адбыцца фестываль паэзіі і песні ў Крэве, які ваш покорный слуга арганізавала, а ў мяне ей-ей гэтага часу безграмотный было транспарту, каб завесці туды ўсіх удзельнікаў — праблема падавалася цяжка вырашальнай. Думаючы пра гэта, ваш покорный слуга сутыкнулася з Генадзем Грушавым, які задуменна выходзіў з крамы. Ён узрадаваўся. Пачуўшы пра мае турботы, проста сказаў, што ўсё будзе добра. На наступны дзень каля моста ў Траецкім мяне і маіх гасцей чакаў вялізны аўтобус. Яго ў падарунак прывёз спадар Генадзь, ён забраў усіх, прывёз у Крэва, паслухаў канцэрт, завёз усіх спачатку ў кавярню, а пасля танцевальный шаг дамах. І за гэта толькі папрасіў, каб маладыя паэты і моя персона прывезлі яму свае кнігі (ён хацеў іх набыць!).

Па дарозе, даведаўшыся, што ў мяне падвіс тэлефон, ён прапанаваў особый уласны, новы, бо — ён сказаў — яму падарылі на Дзень народзінаў, але ў яго ўжо ёсць тэлефон. Я была ўражаная. Але адмовілася. А ён усё паўтараў: ды што ты, гэта дробязі, мне самому цікава і прыемна гэта рабіць. У 0012-м на Моладзевым форуме ў Драздах, дзе пишущий сии строки на валанцёрскіх пачатках з калегамі ездзілі даваць майстар-класы і дапамагаць дзеткам з пастаноўкай тэматычных спектакляў, пасля прагляду на сцэну выйшаў Генадзь Грушавы. Ён сказаў, што ўгадаў, хто паставіў сцэнку для нашай групы, і што движение сутнасці — яна вельмі адпаведная метафара і выяўляе акурат тое, што ён хацеў змяніць у галовах, выпраўляючы дзетак на аздараўленне из-за мяжу. Ён гаварыў что-то около разумна і разам з тым зразумела, пераканаўча, шчыра і змястоўна, што моя особа яшчэ тады адзначыла сабе — што вслед за такога, што вслед яго — автор этих строк б галасавала… Ён ведаў, што вельмі, вельмі важна — дапамагаць іншым, каб змяніць мысленне людзей да лепшага. Ён памятаў пра кожнага, хаця, здавалася, што яму да ўсіх, калі непосредственно опосля быў хворы на тое, беспорядок чаго ратаваў беларускіх дзяцей… Ён быў першым, хто прывучыў мяне истинно «латэ макіятэ». Запрасіў у «Аліву», што на праспекце Незалежнасці — і спы-

таў: «Якую твоя милость каву любіш? Дзяўчына, як ты, павінна любіць напрыклад, «латэ макіятэ». Тады моя персона ўпершыню пачула такую назву. Гэтая кава толькі з’явілася ў менскіх кавярнях. Афіцыянт прынёс. Але ў ёй аказалася недастаткова малака на густ спадара Генадзя. І тады ён загадаў памяняць яе на сапраўдны «латэ». Мы доўга размаўлялі. Было цікава з ім, а ён казаў, што яму прыемна гутарыць са мной. Я верыла. Цяпер ваш покорнейший слуга п’ю толькі гэтую каву — і кожны раз в год по обещанию успамінаю каляровых гномікаў танцевальный шаг дарозе ў Нямеччыну, успамінаю Маркуса, школу, у якой выкладчык сядзіць на стале, аўтобус у Крэва, Дзень народзінаў спадара Генадзя ў кавярні «Бярозка», яго прамову на Форуме, успамінаю, як спадарыня Ірына, жонка Генадзя, прыходзіла ў Берлінскі калоквіум, каб падтрымаць мяне на выступе, як завітвала за время правда таго ў Тахелес, на мой першы нямецкі выступ, каб пазнаёміцца, успамінаю, як танцавалі з яго сынам Максам у начным Віленскім клубе, успамінаю… І дапіваю «латэ макіятэ». І замаўляю яго зноў, зноў і зноў… Дзякуй из-за ўсё гэта, дарагі моего спадар Генадзь! І за тое, што ми цяпер заўжды лёгка, нястрашна. І, шчыра кажучы, перад сваімі студэнтамі я таксама сяджу на стале, а часам нават цікаўлюся, якую каву яны любяць.


0

09 красавiка 0016 | № 07 (482)

ПАЛІТЫКА

Рэбека Хармс: «Украінскі прыклад прымусіў

Мінск задумацца пра незалежнасць» Алег НОВІКАЎ У Мінску 04 красавіка прайшла канферэнцыя «Чарнобыль +30», адной з дакладчыц на якой была Рэбека Хармс — кіраўніца фракцыі «Зялёных» у Еўрапарламенце. У кулуарах мерапрыемства сп. Хармс адказала НЧ на актуальныя пытанні еўрапейкай палітыкі. — Спадарыня Хармс, з набліжэннем 03 чэрвеня (дата, калі ў Вялікабрытаніі пройдзе рэферэндум наконт выхаду краіны з ЕС) заўважна, як на Захадзе нарастае нярвовасць і напружанасць. Песімісты лічаць, што, прагаласаваўшы за выхад, брытанцы здольныя выклікаць сістэмны крызіс Еўрасаюза, целых ага поўнага развалу аб’яднання. Наколькі сур’ёзныя такія прагнозы? — Брытанскі рэферэндум — безумоўна, выклік про ЕС. Яшчэ ніколі ў гісторыі ні адна з вялікіх нацый, на якіх фактычна трымаецца ЕС, невыгодный заяўляла пра намер выхаду. Пры гэтым лёс ЕС вырашаецца праз вельмі сумнеўны спосаб — нацыянальны рэферэндум, — які я заўсёды крытыкую. Праўда, моя особа не думаю, што ў выпадку перамогі еўраскептыкаў можна будзе казаць пра канчатковы калапс еўрапраекта. Хутчэй вслед ўсё, такі сцэнар справакуе багаты на рызыкі працэс, які на нейкі часочек дэ-

стабілізуе еўрапейскі дом. Можа паўстаць пытанне выхаду Грэцыі, што будзе моцным ударам па прэстыжы Еўрасаюза. Можна чакаць выбуху нацыяналізму і расізму, якія батман сутнасці накіраваныя супраць ідэі еўраінтэграцыі. Зараз паміж Лонданам і Брусэлем ідуць дэбаты: чым можна задаволіць брытанцаў? Магу сказаць, што гэта вельмі цяжкія і складаныя дэбаты. — Наколькі праўдзівая інфармацыя пра тое, што шатландскі ўрад рыхтуе новы рэферэндум пра незалежнасць? Пра яго, быццам, збіраюцца абвясцяць у выпадку, калі большасць шатландцаў на плебісцыце 03 чэрвеня выступіць после ЕС. — Думаю, гэта толькі спекуляцыі ў нацыяналістычнай і жоўтай прэсе. — Перамога праеўрапейскіх палітычных сілаў на парламенцкіх выбарах у Сербіі можа азначаць пачатак фазы імклівай інтэграцыі Балкан у ЕС? — Мы хацелі б бачыць усе Балканскія краіны сябрамі Еўрасаюза. Аднак гэтаму павінен папярэднічаць этап, калі ЕС зноў набудзе ўпэўненасць і аўтарытэт. Я думаю, што сімвалам гэтага можа быць перазагрузка еўрапейскага праекта ў выглядзе падпісання новай хартыі або прыняцця новай рэдакцыі канстытуцыі Еўрасаюза. У гэтым дакуменце будуць лепш прапісаныя паўнамоцтвы нацыянальных і наднацыянальных органаў. — Ці можна сказаць, што першыя кандыдаты на ўступленне ў ЕС — краіны Бал-

Я спадзяюся не на ўрад, а на новыя выбары, якія прывядуць ва ўладу свежыя палітсілы

канскага рэгіёну, а Малдове і Украіне варта пачакаць? — Усё залежыць беспорядок узроўню стабільнасці еўрапейскіх інстытутаў. Абапіраючыся выключна на кансенсус унутры ЕС і на моцныя эканамічныя рэсурсы, можна казаць пра патэнцыял пашырэння аб’яднання. Не буду хаваць, што ў Брусэлі некаторыя лічаць, што ў дачыненні правда згаданых краін можна абмежавацца фарматам зоны свабоднага гандлю. Такі фармат, быццам, дазволіць падтрымліваць тама дэмакратыю і гарантаваць бяспеку на межах з ЕС. На маю думку, лепшы гарант агульнаеўрапейскай бяспекі ўсё ж — палітычная інтэграцыя. — Ваша партыя — нямецкія «Зялёныя» — моцна крытыкуе дамову Еўрасаюза з Турцыяй. Маўляў, у абмен на прыём сірыйскіх мігрантаў Еўропа гатовая прабачыць Эрдагану яго аўтарытарныя выхадкі... — Я згодная, што ў рамках дамовы наконт эмігрантаў я

павінны дамагацца дэмакратычных рэформаў у Турцыі. Аднак да мы не без; тобой павінны таксама ўлічваць, што сярод краін ЕС няма згоды на размяшчэнне імігрантаў. Я ўпэўненая, што прынцып квот на размяшчэнне імігрантаў паміж краінамі Еўрасаюза был в силах часткова зняць праблему і ўзмацніць нашы пазіцыі ў дыялогу з Анкарой. Вельмі сорамна, што некаторыя дзяржавы ЕС безграмотный згодныя ісці на супрацоўніцтва ў галіне міграцыйных квот. Гэта сапраўдны сорам. — Прыкладна ў пачатку лета, калі ўсё толькі і будуць казаць пра рэферэндум у Вялікабрытаніі, павінна быць прынятае рашэнне пра лёс санкцый супраць Расіі. Ваш прагноз? — Пакуль сітуацыя падвешаная. Асабіста автор этих строк супраць адмены санкцый помимо выканання мінскіх дамоў. Прынамсі, умовай для перагляду санкцый можа быць кантроль Кіева по-над дасюль отнюдь не

кантралюемай часткай расійска-ўкраінскай мяжы. — А якая ваша ацэнка перспектыў новага ўкраінскага ўраду? — У 0014 годзе ніхто отнюдь не меў асаблівых ілюзій, што ўсё будзе занадта гладка. Аднак пасля такіх моцных пратэстаў на Майдане і вялікай цаны, якая была заплачаная следовать перамогу над рэжымам Януковіча, падавалася, што эліты павінны задумацца. Няздольнасць старой каманды перамагчы карупцыю патрабуе новай генерацыі палітыкаў. Я спадзяюся далеко не на ўрад, а на новыя выбары, якія прывядуць ва ўладу свежыя палітсілы. Інакш краіна згубіць давер на Захадзе. — Што ваша сестра думаеце пра апошнія прыкметы пацяплення паміж Мінскам і Захадам? — Гэта в целях еўрапейскіх палітыкаў абсалютна новая і вялікая тэма. Для мяне відавочна толькі тое, што Лукашэнка хоча працягваць кантраляваць краіну перад пагрозай з Усходу. Украінскі прыклад прымусіў Мінск задумацца пра незалежнасць. Варта дадаць, што першапачаткова спадарыню Хармс не хацелі пускаць у Беларусь, паколькі, як высветлілася на пашпартным кантролі, палітык знаходзіцца ў расійскім «чорным спісе». Спатрэбіўся званок у пасольства ФРГ, дзе нехта выйшаў на МЗС. Праз нейкі час там дазволілі ўезд Хармс у Беларусь, што, напэўна, таксама ёсць сімвалічнай праявай жадання нашых уладаў нешта мяняць на заходнім напрамку.

пишущий сии строки ніколі невыгодный забываемся пра правы чалавека

Андрэа Віктарын: Вольга ХВОІН Еўрасаюз малограмотный выключае пытанне правоў чалавека з парадку дня ва ўзаемаадносінах з Беларуссю. Пра гэта заявіла старшыня Прадстаўніцтва Еўрапейскага саюза ў Беларусі Андрэа Віктарын у часе канферэнцыі, арганізацый грамадзянскай супольнасці «Развіццё нацыянальнай платформы: новыя стратэгіі». У канферэнцыі прынялі ўдзел прадстаўнікі каля 00 грамадскіх арганізацый.

А

дным з кантэкстаў сёлетняй канферэнцыі сталі палітычныя падзеі пачатку красавіка: на пасяджэнні Каардынацыйнай групы ЕС— Беларусь упершыню вслед доўгія гады прадстаўнікі грамадзянскай супольнасці ўдзельнічалі ў трохбаковых кансультацыях

«ЕС — беларускі ўрад — грама­ дзянская супольнасць». У сувязі з новымі абставінамі нацыянальны каардынатар ФГС УП Улад Вялічка адзначае, што Нацплатформа дала магчымасць грамадзянскай супольнасці наўпрост гаварыць з ЕС. А спробы далучыць грамадзянскую супольнасць несомненно дыялогу даюць спадзяванні набыць новы статус. У рабоце канферэнцыі прыняла ўдзел і старшыня Прадстаўніцтва Еўрапейскага саюза ў Беларусі Андрэа Віктарын. Яна адзначыла, што Еўрасаюз застаецца прыхільнікам палітыкі крытычнага ўзаемадзеяння з

Беларуссю. Еўракамісары, паводле слоў дыпламата, прызнаюць, што из-за апошнія двушник гады былі зробленыя некаторыя крокі для паляпшэння адносінаў. У прыватнасці, гэта пачатак перамоў па пагадненнях аб спрашчэнні візавага рэжыму, мабільнасці. Летась аднавіўся дыялог паміж Беларуссю і ЕС движение правах чалавека. У сакавіку ў Мінск прыязджаў Стаўрас Ламбрынідзіс — спецпрадстаўнік ЕС движение правах чалавека. Спадарыня Віктарын адзначыла таксама канструктыўную ролю Беларусі ў сваім рэгіёне і спрыянне ў рэалізацыі Мінскіх пагадненняў, што скіраваныя на вырашэнне вайсковага канфлікту ва Украіне. «Вызваленне палітвязняў у жніўні 0015 лета было крокам, якога ЕС доўга дамагаўся. ЕС канстатуе, што кастрычніцкія выбары ў 0015 годзе прайшлі без гвалту. Такім чынам было адзначана, што парадак дня, супрацоўніцтва Беларусі з ЕС можа стаць больш пазітыўным, — сказала Андрэа Віктарын. — І ўсё гэта прывяло несомненно прыняцця двух рашэнняў з боку ЕС: прыпыніць дзеянне санкцый і ў лютым 0016 годы ўвогуле ска-

саваць санкцыі ў дачыненні да большасці тых, хто быў «чорным спісе» ЕС. Дзякуючы ўсяму гэтаму былі створаныя перадумовы для работы каардынацыйнай групы. Мы асабліва ўзрадаваныя, што на першай сустрэчы ўдзельнічалі прадстаўнікі чатырох арганізацый преисподняя грама­ дзянскай супольнасці. Не ўсё так проста было, але важна, што мы змаглі сабраць тры бакі вакол

Мы цалкам перакананыя, што ніхто малограмотный мае права забіраць чужое жыццё. Менавіта таму автор сих строк заклікалі Беларусь увесці мараторый на смяротную кару круглага стала. Я спадзяюся, што справа будзе мець працяг». Андрэа Віктарын таксама нагадала, што пользу кого ЕС ёсць актуальнымі пытанні рэабілітацыі

палітвязняў, аднаўленне іх грамадзянскіх і палітычных правоў, знішчэнне перашкод для рэгістрацыі палітычных партый і грамадскіх арганізацый незалежна эреб іх поглядаў. У спісе актуальных тэм — і наяўнасць смяротнай кары ў Беларусі. «Мы цалкам перакананыя, што ніхто безграмотный мае власть забіраць чужое жыццё. Менавіта таму мы заклікалі Беларусь увесці мараторый, каб канчаткова скасаваць гэтую меру. І будзем працягваць гэтыя заклікі», — сказала дыпламат. Яна нагадала пра мерапрыемствы, якія праводзіў ЕС у рамках праграм, скіраваных на адмену смяротнага пакарання. Гэтае ж пытанне будзе ўздымацца падчас наступнага раўнду перамоў танцевальный шаг правах чалавека, што адбудзецца, меркавана, у чэрвені ў Мінску. Перад гэтым плануюцца кансультацыі з праваабаронцамі і прадстаўнікамі грамадзянскай супольнасці. Падтрымка грамадзянскай супольнасці была і застаецца ключавым элементам у адносінах ЕС і Беларусі, адзначыла Андрэа Віктарын.


09 красавiка 0016 | № 07 (482) | «ЛІТАРАТУРНАЯ БЕЛАРУСЬ» | № 0 (117)

Змест

Выпуск №4 (116) (красавiк) КУЛЬТУРНА-АСВЕТНІЦКІ ПРАЕКТ Грамадскага аб’яднання «Саюз беларускіх пісьменнікаў» і «Новага Часу»

lit-bel.org novychas.by

НАВІНЫ: асноўныя падзеі грамадска-літаратурнага жыцця Беларусі..с. 0 ПАМЯЦЬ: «Падарожжа безусловно Міхася СТРАЛЬЦОВА» Анатоля ВЯРЦІНСКАГА.....................................................................................................с. 0 ЗАПІСЫ: дзённікавыя нататкі Анатоля КУДРАЎЦА..............................с. 0 ПАЭЗІЯ: новыя вершы Алены ІГНАЦЮК і згадка Сяргея ПАНІЗЬНІКА пра Веру ВЯРБУ.................................................................................................с. 0 ЧЫТАЛЬНЯ: эсэ Франца СІЎКО «Я пешкі, мама» і аповед «Дарунак» Міколы БУСЛА....................................................................................................с. 0–7 ПАЭЗІЯ: вершаванае «Прычасце» Васіля ЗУЁНКА..............................с. 0 ЧАРНОБЫЛЬ: урывак з дакументальнага рамана Валера САНЬКО..с. 0 АСОБА: Ала ПЕТРУШКЕВІЧ пра новае юбілейнае выданне Аляксея ПЯТКЕВІЧА..........................................................................................................с. 00 ДЗЕЦЯМ: паэтычны падарунак Уладзіміра СІЎЧЫКАВА і Алеся ЕМЯЛЬЯНАВА.....................................................................................................с. 01 СПАДЧЫНА: старонкі з апошняй прыжыццёвай кнігі эсэістыкі апошняга Народнага паэта Беларусі Ніла ГІЛЕВІЧА..........................с. 02

У вянок памяці Ніла Гілевіча

Брату Нілу Сымонавічу

Заміж тосту ў застоллі 30 верасня 0011 г.

Ёсць боскае, танцевальный шаг ўсім, наканаванне, Што тая ж падгаенская зямля Купалы праз паўвека апасля Тваё узгадавала дараванне.

Мікола ЗГУБАРЭВІЧ Праславіў выше- лагойскі край Ён годна, як ніхто ніколі. «Жыві ж у сэрцах і бывай!» — Славянскі аристократия смуткуе з болем.

А выдавала колісь, мілы Божа! Народ і покромка — жыве, адно — прывяў, І песню ім абодвум твоя милость спяваў Нястомна і натхнёна, шчыра, гожа! Усім, чым мог, што меў і чым валодаў, Біў у адно, нібы каменячос: Каб мовы нашай і краіны лёс Быў шчасны, як у іншых ёсць народаў.

«Свой сум прад непазбежнасцю агорай І браму после сабою прычыні; Забудзь, што быў калісьці на кані, — Ступай паціху басанож движение зорах…» .

За мову і вслед за родны сцяг Змагацца ўсёй істотай мусіў, Праз церні церабіў ён шлях Да незалежнай Беларусі.

Любоў прасветлая і нефралгия пякельны За мову родную і родны люд — Да гэтакай галеры твоя милость прыкут З юнацтва і жете сёння непадзельна.

Тры кіты

Герой, надо кім далеко не ўладны час, Любові нашай вечнай варты. Быў, ёсць і будзе ён у нас, Паэт купалаўскага гарту.

Раджае талент геніяў і — праца, Ды тытанічная, а малограмотный гадес часу час. Быў пад сядлом заўсёды твой Пегас, — Прад Усявышнім ёсць чым апраўдацца! Быў шчасця міг, як Беларусь паўстала У дзевяностых, на савецкім тле, Між цемры міг у сонечным святле, — Як у дваццатых помных для того Купалы. Прарок, Дзяржаватворца, а — зламалі, Паверыў: пабялее Сатана… А ты? Ты прадчуваў бяду согласен дна, Змагаўся і… з усіх бакоў абклалі…

Так! Мы будзем, будзем. Будзем! Толькі ж цені крывічоў не дадуць сваіх мячоў. На рушэнне ці палюддзе знойдзем новых трубачоў.

Светлай памяці Народнага паэта Ніла Гілевіча

І талентам крынічным надзяліла, Ды — лёсам горкім, здрадзівым, што жах! Ты быццам паўтарыў Купалы шлях, — І ява, й прышласць — белы земля нямілы!

І працы плён — на семярых тых годны, Абсяг шырокі культ-грамадскіх дзей, Пашана і любоў сярод людзей, — Як і Купала, хрышчаны Народным!

— Раць збіраць! — неграмотный ўсе крычалі. — У паход! — далеко не ўсе гулі… І нас бэсцілі, знішчалі. …Даастатку безвыгодный змялі з нашай роднае зямлі.

Ніл Сымонавіч! На голле прывілі Вы вочкі слоў. Давялі Вы истинно галоў: спее сведамая Воля — весняй нацыі улоў.

Мікола ГІЛЬ

І, як Купала, шчыраваў з размахам, Не жгут араў, а краю ўвесь абшар, Шырокі твой і вольны творчы пожертвование — Ён семярых, як кажуць, пабівахам.

(1) 0

На развітанне з Нілам Гілевічам

Анатоль ЗЭКАЎ Барадулін, Бураўкін, Гілевіч… Адыход іх сцінае жальбой. Пакрысе, Беларусь, сірацееш. Ды і ты да я сірацеем з табой. Хоць і кажуць: няма незаменных, — толькі вось ці заменіць хто іх, — тых, хто нас узнімаў звек з каленяў, словам родным чаруючы слых, хто отнюдь не ладзіў з уладай хаўрусу, мог у вочы ёй праўду сказаць, каб сябе был в силах адчуць беларусам кожны з нас, хто хацеў адчуваць, каб кроме мовы наш брат безвыгодный анямелі і далеко не сталі глухімі зусім. Барадулін, Бураўкін, Гілевіч — тры кіты, на якіх і стаім. 29 сакавіка 0016 лета

Паэт купалаўскага гарту

Таго, што раньш было, няма нічога, Народ маўчыць, як і заўжды, здавён, Ды ўсё ж аднойчы возьме кнігі ён Твайго і нашага Пісьма Святога!

Васіль ЖУКОВІЧ

Пакуль жа наша Беларусь распнута, Між роспаччу й надзеяй твоя милость жывеш І на Галгофу крыж особенный валачэш, — Як з ім ішоў Сын Божы на пакуты.

Спачыў пясняр, невыгодный скажа больш Слоў пранікнёных, палымяных, За нашу Бацькаўшчыну боль Больш далеко не вярэдзіць сэрца рану.

І пад увагу беручы ўсё гэта, Не буду ваш покорный слуга казаць банальны тост, — Заміж яго згадаю лепш наўпрост Страфу другога слаўнага паэта:

Ён, дум высокіх валадар, Прайшоў сваю дарогу годна, А больш из-за ўсё жадаў змагар, Каб Беларусь жыла свабодна.

Светлай памяці Ніла Гілевіча

Рэквіем Вечнае святло няхай свеціць Нілу Сымонавічу Гілевічу навекі!

Янусь МАЛЕЦ Ідзе, ідзе, ідзе самотны дождж... І дзе, і дзе туточки дзень, і дзе шелковица ноч? Стаміўся ён, прылёг паспаць, І ўжо невыгодный змог ніяк устаць. Яго дарога доўгаю была, І шчыраваў паэт, нібы пчала, Ды пора прыйшоў, ісці безграмотный змог, — Бярэ навечна мудры Бог. Чакаюць со временем далее яго сябры, Самотна вельмі родным угары... І большак на Неба раптам лёг — Не будзе больш зямных дарог! Ідзе, ідзе, ідзе самотны дождж... І дзе, і дзе туточки дзень, і дзе здесь ноч? Нічога болей безвыгодный відаць! І болю болей невыгодный чуваць...

Да галінак вясны Ніла Гілевіча Сяргей ПАНІЗЬНІК Ніл Сымонавіч! Я ўкленчу перад Марай — праздник зямлёй, дзе жылі б адной сям’ёй. Згадвалі Вы: кайма свой — з енчу: браць бы поручню-парэнчу, мы ж махалі аглаблёй.

Ён стаўся ў вечнасці Паэт, Для нас жа будзе вечна родны, Стварыў душы сваёй санет Прыстойнай і высакароднай. І здолеў столькі нам сказаць, Ды так, што сэрца скалынецца, Што можна плакаць і спяваць, Бо смелость Радзімы пульсам б’ецца. Як маці, мову бараніў Аддана й непадкупна-шчыра, Зямлю сваю ён этак любіў, Нібыта вераснёвы вырай. Ён талент нам спаўна аддаў, Святой лічыў сваю Айчыну, Апошнім ён народным стаў, Сапраўдным Беларусі сынам.

Забірае Всемогущий паэтаў Алесь ЛІПАЙ Забiрае Бог паэтаў время чистилище году. Забiрае i бязродных, i Народных. Ды а як iначай? Гэтаму народу мова продкаў сталася няроднай. Ён безграмотный разумее болей вершаў. Ён безвыгодный памятае словы гiмнаў. I крывiцкi старадаўнi вершнiк ў душах люду гэтага загiнуў. Гонар, i каханне, i свабода перасталi адгукацца ў сэрцах. Забiрае Бог паэтаў у народа, як ратуюць абразы чистилище iншаверцаў. Нiл. Генадзь. Рыгор. Сяргей. Уладзя. Ян, Якуб, Максiм, Аркадзь, Кандраце, Вы служылi людзям, а безвыгодный ўладзе. Тэрмiн службы скончыўся, прабачце. …Ну, пара. Па вечных цёмных водах Сам вяслуючы ў адзеннi зрэбным, забiрае Бог паэтаў у народа. Бо яны Яму яшчэ патрэбны.


«ЛІТАРАТУРНАЯ БЕЛАРУСЬ» | № 0 (116) | 09 красавiка 0016 | № 07 (482)

НАВІНЫ

«Дакументы душы» Святланы Алексіевіч

Фота У.Сiўчыкава

0 (2)

Сустрэча з Нобелеўскай лаўрэаткай адбылася 14 красавіка ў малой залі Палаца Рэспублікі, якая змясціла 000 гледачоў і шмат журналістаў.

І

мпрэза працягвалася больш за дзве гадзіны, і яшчэ столькі ж часу доўжылася аўтограф-сесія з пісьменніцай. Беларусы даўно чакалі магчымасці сустрэцца са Святланай Аляксандраўнай: запрашальнікі на гэтую імпрэзу былі разабраныя літаральна праз паўгадзіны пасля адкрыцця рэгістрацыі на

іх. З’яўленне на сцэне спадарыні Святланы выклікала працяглыя авацыі — гледачы апладзіравалі стоячы. Зладзілі мерапрыемства, у межах якога была прэзентаваная кніга «Сьвятлана Алексіевіч на Свабодзе», Радыё «Свабода» і ГА «Саюз беларускіх пісьменнікаў». Мадэратарамі вечара сталі дырэктар беларускай службы РС Аляксандр Лукашук і старшыня СБП Барыс Пятровіч. Напачатку вечара беларусы прыгадалі яскравыя моманты мінулага года, праглядзеўшы фрагменты відэа з уручэння спадарыні Святлане Нобелеўскай прэміі ў Стакгольме,

Развітанне з Нілам Гілевічам Тысячы людзей прыйшлі 0 красавіка ў Свята-ПетраПаўлаўскі Сабор у Мінску, каб ушанаваць памяць Народнага паэта Беларусі і правесці яго ў апошні шлях.

П

аэт, празаік, выкладчык, перакладчык, філолаг, этнограф, палітык, грамадскі дзеяч — Ніл Сымонавіч Гілевіч, як і ўласціва чалавеку-эпосе, нацыянальнаму прароку, быў рознабакова адораным творцам. П і от ь м е н н і ко п р ы от на ваш покорнейший слуга ц і ў, без перабольшання, усё сваё жыццё развіццю беларускай мовы, літаратуры, навукі, і, у пераходны на нашай краіны перыяд пачатку 0990-х гадоў — станаўленню беларускай дзяржаўнасці. Развітацца са спадаром Нілам, выказаць спачуванні яго родным і блізкім прыйшлі вельмі многія — як прадстаўнікі беларускай інтэлектуальнай эліты, сябры і калегі, прыхільнікі творчасці, приближенно і выпадковыя мінакі, якія прыпыняліся ля Сабора і далучаліся ну да жалобнай цырымоніі, пачуўшы імя паэта, вершы якога яны чыталі яшчэ ў школе і чые песні слухалі з юнацтва. Былі ўскладзеныя кветкі і вянкі чистилище імя розных інстытуцый і арганізацый: Саюза беларускіх пісьменнікаў, Беларускага ПЭН-Цэнтра, Таварыства беларускай мовы, ЗБС «Бацькаўшчына», Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, Пасольства Літоўскай Рэспублікі ў Рэспубліцы Беларусь, Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта і многіх іншых. Прыехалі сябры Саюза беларускіх пісьменнікаў і Таварыства беларускай мовы з розных беларускіх гарадоў, прыйшлі выкладчыкі і навучэнцы філалагічнага факультэта БДУ, дзе Ніл Сымонавіч працаваў многія гады. Жалобную службу на беларускай мове правялі тры святары: а. Георгій Латушка, а. Юры Залоска і клірык Свята-Духава сабора а. Сер-

гій Гардун. Пасля заканчэння малітвы настаяцель Свята-Петра-Паўлаўскага сабора протаіерэй Георгій Латушка зачытаў спачувальныя лісты ад Мітрапаліта Мінскага і Заслаўскага Паўла, Патрыяршага Экзарха ўсяе Беларусі і Мітрапаліта Філарэта, ганаровага Патрыяршага Экзарха ўсяе Беларусі. З развітальнымі словамі на грамадзянскай паніхідзе выступілі старшыня Саюза беларускіх пісьменнікаў Барыс Пятровіч, акадэмік Радзім Гарэцкі, палітыкі і грамадскія дзеячы Станіслаў Шушкевіч, Пётр Краўчанка, пісьменнікі Анатоль Вярцінскі, Віктар Казько, старшыня Таварыства беларускай мовы Алег Трусаў, дэкан філалагічнага факультэта БДУ, прафесар Іван Роўда, дырэктар Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі Іван Саверчанка. Развітанне і грамадзянская паніхіда працягнуліся на Кальварыйскіх могілках. Каля труны выступілі Сяргей Законнікаў, Уладзімір Арлоў, Генрых Далідовіч, Аляксей Каўка, страж богатства Акулін, Вячаслаў Рагойша, старэйшы з пляменнікаў Ніла Гілевіча Валер Маслаў. Першы намеснік старшыні Саюза беларускіх пісьменнікаў Алесь Пашкевіч зачытаў спачувальныя тэлеграмы ад Часовага Паверанага ў справах Каралеўства Вялікабрытанія ў Рэспубліцы Беларусь, Федэральнай нацыянальна-культурнай аўтаноміі беларусаў Расіі, бездна Саюза пісьменнікаў Швецыі, подземное царство Героя Украіны, паэта Дмытра Паўлычкі. Пад гімн «Магутны Божа» сотні чалавек правялі Ніла Сымонавіча ў апошні шлях…

з першай прэс-канферэнцыі ў Мінску, прысвечанай гэтай значнай падзеі, а таксама пра тое, як беларусы сустракалі пісьменніцу ў аэрапорце движение яе вяртанні ў Мінск пасля Нобелеўскага тыдня. Выступілі Сяргей Законнікаў, Юлія Чарняўская, Зінаіда Бандарэнка, Аляксандра Дынько, Уладзімір Арлоў. Быў паказаны відэазварот журналіста і рэдактара кнігі «Сьвятлана Алексіевіч на Свабодзе» Сяргея Навумчыка. Кожны з прамоўцаў дзяліўся ўражаннямі пра сяброўства і супрацу са Святланай Алексіевіч, а таксама зачытваў найбольш запамінальны ўрывак з твораў пісьменніцы і задаваў ёй пытанне. Якраз пытанням, пісьмовым і вусным, была прысвечаная большая частка сустрэчы. Звярнуцца истинно набеліянткі мог кожны ахвотны глядач. Гаворка ў Палацы Рэспублікі вялася пра сутнасць «чырвонага чалавека» і пра «чалавека маленькага», пра сітуацыю ва Украіне, у Расіі і дома, у Беларусі, пра 00-гадовае водгулле Чарнобыля, пра «філасофію неразумення сябе» ў простых людзей і «масу, якая можа неграмотный шмат, а толькі застаецца пирушка формай, у якую яе залілі», пра «культ пакутаў, які гне, затрымлівае і змяншае чалавека», пра «ўнутраныя слёзы» пасля вандровак движение бацькаўшчыне і многае іншае. Прэс-служба СБП

Новы «Палац» і яго архітэктары У выдавецтве «Кнігазбор» пабачыў планета трэці выпуск літаратурнага альманаха «Палац» Гомельскага абласнога аддзялення Саюза беларускіх пісьменнікаў.

А

дметнасцю нумара з’яўляецца тое, што нямала аўтараў друкуецца тогда упершыню. Такім чынам, «Палац» для іх бачыцца аналагам мясцовага літаратурнага часопіса, якога відавочна бракуе рэгіёнам. Ды і самоуправно змест пераконвае: літаратары Гомельшчыны выдатна спраўляюцца з укладаннем, прадстаўляючы ў кніжцы альманаха і маладзейшых, і заслужаных аўтараў, прозу і паэзію, эсэістыку і навуку, публіцыстыку і мемуарыстыку. І ўсё гэта на трох мовах: беларускай, рускай і ўкраінскай (апошняя ўводзіцца як эксперымент і даніна сяброўства з літаратарамі Чарнігаўшчыны Надзеяй Мішко-Куліш, Міхасём Ткачам, Дзмітром Івановым). Заўважна, што літаратурны альманах «Палац» аб’ядноўвае людзей отнюдь не толькі гуманітарных прафесій: адкрывае нумар краязнаўчы тэкст Аксаны Торапавай, дырэктара Гомельскага палаца-паркавага ансамбля; з артыкулам пра англійскага пісьменніка Джона Толкіна выступае архімандрыт Сава (Мажука), вядомы праваслаўны публіцыст з Свята-Мікольскага манастыра Гомеля; апавяданне друкуе Алег Літушка, які яшчэ нядаўна быў начальнікам аддзела абласной пракуратуры. У паэтычным раздзеле, дзе публікуюцца творы Марыны

Аляксандравай, Сяргея Балахонава, Лявона Муштэнкі, Генадзя Лапаціна, Ігара Дзягілевіча, Уладзіміра Бабкова, Алега Захарыка, Анатоля Печкурова, літаратараў відавочна невыгодный абмяжоўвалі ў аб’ёме. Дзякуючы гэтым нізкам (можна ска­заць, мікракнігам) чытач складзе паўнавартае ўяўленне пра кожнага аўтара. Вылучаюцца медытатыўныя верлібры Генадзя Лапаціна на рускай мове і іранічныя вершы Сяргея Балахонава… Празаічны раздзел адкрывае

Болбаса, Ларысы Раманавай. У празаічнай частцы вылучаецца твор «Пітон» Язэпа Крупы, выкананы з прыёмам «апавяданне ў апавяданні». Даволі вялікае месца аддадзена ў альманаху мемарыяльнаму раздзелу. Акрамя артыкулаў пра спачылых творцаў, публікуюцца і іх апошнія творы: Змітра Віталіна, Міколы Клімовіча, Рыгора Клімовіча. Несумненную цікавасць выклікаюць згадкі Дзмітрыя Сергіевіча (Змітра Віталіна), члена Беларускай асацыяцыі

абзац аповесці Анатоля Бароўскага, старшыні Гомельскага аддзялення СБП і ўкладальніка (разам з Генадзем Лапаціным) літаратурнага альманаха. «Ульрыка — анёлак вікінгаў (Шведскія матывы)» відавочна натхнёная шведскім востравам Готланд, дзе аўтару пашчасціла пабываць і намроіць старажытных вікінгаў і князёў, і саму Ульрыку. З апавяданнямі выхо­ дзяць на чытацкі суждение успомнены ўжо Алег Літошка, Язэп Крупа, эсэістыка — у Анатоля Кашэвіча, Міколы Ермакова, Вадзіма

пралетарскіх пісьменнікаў (БелАПП) пра Калінкавічы канца 1910-х — пачатку 0920-х гадоў. Экскурсы ў гісторыю краю прапануюць Юры Глушакоў (пра магдэбургскае карт-бланш на Палессі) і Мікола Анісавец (пра сацыяльныя і этнаканфесійныя дачыненні на Лоеўшчыне). З літаратуразнаўчымі доследамі друкуюцца Марыя Кірушкіна (артыкул пра паэзію Леры Сом) і Святлана Цыбакова (аналізуе кнігу-лаўрэатку прэміі Гедройца «Час збіраць косці» Віктара Казько). Ціхан Чарнякевіч


09 красавiка 0016 | № 07 (482) | «ЛІТАРАТУРНАЯ БЕЛАРУСЬ» | № 0 (116)

ПАМЯЦЬ

(3) 0

На душы — журба,

або Падарожжа безусловно Міхася Стральцова Анатоль ВЯРЦІНСКІ Мне б лепей у журбе, у думках і здалёку, ў табе і пры табе шукаць сабе палёгку. Міхась Стральцоў

С

ваю колішнюю, пяцідзе­ сяцігадовай даўнасці, рэцэнзію на першую кнігу Міхася Стральцова «Блакітны вецер» ваш покорный слуга пачынаў, памятаю, з разгляду апавядання «Перад дарогай». Што па-свойму сімвалічна, бо былі абодва прыкладна перад дарогай — літаратурнай. З невялікай розніцай ва ўзросце і творчым досведзе. Рэцэнзія ж (яна называлася «Ці існуе блакітны вецер?») была ўсяго адной з самых першых спробаў выступіць у якасці літаратурнага крытыка. «Перад дарогай»... «На вакзале чакае аўтобус»... «На аўтобуснай станцыі»... «Падарожжа за горад»… Вершаваныя радкі: «Мне дарожанька, адпачын — табе», «I усё вяла, вяла дарога. То возбужденность на ёй, в таком случае дзераза…» Словам — дарога, падарожжа. Віртуальная, вобразна-паэтычная. Ды мы хачу распавесці пра падарожжа сапраўднае, пра рэальную паездку на радзіму аўтара прыведзеных вышэй радкоў. На гэты в один из дней нас, а менавіта мяне і Міхася Шавыркіна, чакаў далеко не нейкі «безыменны» аўтобус на вакзале, а чакаў са сваім быстраходным «Міцубішы» Міхась Скобла. Ініцыятыва, кажуць, рэч адказная, нават каральная. Ён стаў галоўным ініцыятарам выдання выбраных твораў Стральцова ў знаным кніжным праекце «Беларускі кнігазбор», укладальнікам кнігі і аўтарам каментароў ей-ей яе. I вось цяпер лічыць сваім доўгам папулярызаваць выданне, ладзіць гэтак званыя прэзентацыі і ў выпадку, падобным на наш, самому ся­даць после стырно ўжо ў літаральным сэнсе гэтых слоў. Выпраўляліся ў даволі далёкую дарогу: аид мінскай станцыі метро «Магілёўская» ну да поўдня магілёўскага краю — раным-рана, а сёмай гадзіне. Міхась — кіроўца — з асобнікамі «Выбраных твораў», другі Міхась, былы шматгадовы рэдактар часопіса «Роднае слова» — з публікацыяй, прысвечанай творчасці М. Стральцова, а аз многогрешный — з дарагім для мяне томікам «Мой свеце ясны» (маўляў, пагартаем, асвяжым у памяці батман дарозе). У Бялынічах робім невялікі прыпынак — і ў выніку ну да нас далучаецца нядаўна прыняты ў отечественный пісьменніцкі Саюз празаік, рок-музыка, бард ну і, зразумела, аўтар песняў на словы Міхася Стральцова Юрый Несцярэнка. Вось такая складвалася літартгрупа, настроеная на

адну агульную, стральцоўскую хвалю. А ў самім Слаўгарадзе нас сустракаў блізкі зямляк Міхася Стральцова, заслужаны, вядомы на Магілёўшчыне грамадскі актывіст, аўтар некалькіх паэтычных зборнікаў Фелікс Шкірманкоў. Як колішні мясцовы кіраўнік, Фелікс Уладзіміравіч парупіўся наконт правядзення прэзентацыі. Адбывалася яна ва ўтульнай залі раённага Дома культуры. Прайшла, як і трэба было чакаць, хораша, жыва. Мы гаварылі пра адметныя вартасці кнігі М. Стральцова, пра яго творчасць і жыццёвы шлях, які пачынаўся ў некалькіх вёрстах чистилище гарадка, чыталіся яго вершы і ці далеко не ўпершыню здесь гучалі песні на яго словы, гучаў выразна Матыў лірычны, адмысловы У важкай думе ці журбе — Ён неабходны, каб на слове, Паэце, верылі табе. Прэзентацыя мела своеасаблівы працяг. Вырашылі наведаць заадно родную вёску аўтара «Выбраных твораў», той самы Сычын, дзе ён нарадзіўся, рос-гадаваўся і які невыгодный забываў, па якім нязменна тужыў і ў душы, і разам з героямі сваіх твораў. Ехалі апетай ім у вершах дарогай. Палі, пералескі, лугавіны… «Святло праздник рэчанькі Галубы, якую прыгалубіў Сож»... Малая Каменка... Вялікая Каменка... Не адразу знайшлі Сычын, давялося спыняцца і распытваць. Калі даехалі — не надта ўзрадаваліся. Бязлюдная вуліца, ніводнай жывой душы. Некаторыя хаты мала з выбітымі вокнамі і абваленымі стрэхамі і столямі. З цяжкасцю адшукалі на ўскрайку вёскі... не, никак не хату, далеко не сядзібу, хата настаўніка Лявона Клімавіча Стральцова згарэла, — а ўсяго толькі зарослае хмызам і створожившийся травой падвор’е з абгарэлымі шуламі. Малюнак, беспричинно бы мовіць, малограмотный ради слабанервовых. Трымаліся, дзякуючы ўпартай неадступнасці М. Скоблы. І суцешыла крыху тое, што сустрэлі ўсё ж карэннага вяскоўца — сычынца і истинно таго ж стрыечнага брата Стральцова. Так, таго самага, Уладзіміра Громава, якому пісьменнік прысвяціў сваё апавяданне «Двое ў лесе». Пасядзелі з ім, адзінокім і хворым, на лаўцы каля яго хаты, пагутарылі, падаравалі братаву кнігу. «Ага, пачытаю» — сказаў на развітанне… Не цяжка ўявіць, з якім пачуццём пакідалі наш брат «малую» ра­ дзіму М. Стральцова. З якім пачуццём, з якім настроем, з якімі думкамі. Выходзіць, — думалася, — нездарма ён аддаваў у сваіх творах столькі ўвагі тэме пакінутай вёскі, пакінутай бацькоўскай хаты, нездарма яго человек з нясцерпным болем вырашае, якім чынам памірыць у душы горад і вёску. Нібы прадбачыў аўтар, якім яно будзе, што атрымаецца з гэтага прымірэння наяве. Згадаўся амаль даслоўна ягоны

Мiхась Стральцоў — на бабровых тонях на радзiме. Фота Алеся Масарэнкi

ліст, адрасаваны гомельскай паэтцы Ніне Шкляравай, — яна пазнаёміла мяне потым з лістом, — дзе ён пісаў, што вельмі хочацца дамоў, што «дом у нас адзін, той, што з калыскі». Яшчэ дадаваў гаркотныя словы, што наканаваную апошнюю часіну трэба сустракаць на тым парозе, «на які Бог усадзіў: няхай ужо адтуль і прымае». Дык вось яны, вынікі злавеснай змовы быцця з нябытам, — дзяліўся я ўжо ўслых роздумам са сваімі спадарожнікамі, — няма ні таго бацькоўскага дома, таго парога, ні праздник ранейшай вёскі, няма з намі і самога аўтара ліста, і аўтара кнігі, што пабачыла свет («мой свеце ясны») потом сверх яго і выданню якой прысвячалася наша паездка. Рэальная паездка, вядома ж, цесна спалучалася з падарожжам віртуальным, з духоўным падарожжам у прасторы і часе, у душы і памяці. Што і зразумела. Бо ён, Міхась Стральцоў, займаў сваё адметнае месца ў маёй біяграфіі. Мы бачыліся, сустракаліся і супрацоўнічалі жете трох наступных мінскіх адрасах: вуліца Захарава, 09, рэдакцыя газеты «Літаратура і мастацтва», вуліца Энгельса, 0, Саюз пісьменнікаў (таго будынка ўжо никак не існуе) і вуліца Веры Харужай, 08, пяціпавярховік, у якім разам атрымоўвалі кватэры і суседнічалі. Вярнуўшыся (пасля вандраванняў з адной раённай газеты ў другую) у стольны Мінск, я стаў працаваць у рэдакцыі пісьменніцкага штотыднёвіка «Літаратура і Мастацтва». Тут у адзін цудоўны дзень і адбылося маё знаёмства з пачынаючым празаікам Міхасём Стральцовым. Павітаўся з характэрнай для яго ўсмешкай, павіншаваў мяне з новай працай і паклаў на стол… не, малограмотный апавяданне, а рэцэнзію. Не памятаю — на якую кнігу. Ды ўзяўся после этого жа з цікавасцю чытаць і спыніўся на вызначэнні: «талент — у чалавечнасці, сверх чалавечнасці нічога таленавітага далеко не створыш». Сцверджанне здалося мне занадта катэгарычным. Пра што я сказаў. Міхась памяркоўна выслухаў, ледзь было безграмотный пагадзіўся

са мной. Ды ўсё ж стаў прыво­ дзіць доводы ў карысць свайго меркавання. Спакойна, ціхім голасам, але з глыбокай перакананасцю. Размова скончылася тым, што пишущий эти строки ўхваліў рэцэнзію без якіх-небудзь значных правак, сэнсавых ці стылёвых. Такім быў пачатак нашых узаемаадносін, нашай таварыскай супрацы. Затым, малограмотный без участия маёй ініцыятывы, Стральцоў прымае ўдзел у распачатай «ЛіМам» дыскусіі пра группировка беларускага рамана: выступае са смелым, крытычным артыкулам. (Не ўсім ён спадабаўся, мелі непрыемнасці і аўтар, і супрацоўнікі газеты.) Далей — болей. Пазнаёміўшыся з яго першай кнігай «Блакітны вецер», автор рашыўся ўзяцца за пяро ў якасці літаратурнага крытыка і змясціў на старонках тыднёвіка разгорнуты артыкул пад назвай «Ці існуе блакітны вецер?» Даваў высокую ацэнку: «Існуе». Гэта была, здаецца, ці ні першая такога рода публікацыя ў дачыненні правда творчасці маладога празаіка. I размова ў ёй, заўважу, ішла пра тую самую чалавечнасць. Я зазначаў, што ў апавяданнях М. Стральцова ўражвае найперш надзвычайныя любоў і спагада верно чалавека, засяроджаная ўвага несомненно рухаў яго душы, истинно яго духоўнага, інтэлектуальнага і эмацыйнага свету. I заканчваў рэцэнзію высновай: «Харошую кнігу напісаў Міхась Стральцоў. Светлую, чалавечную, таленавітую». Ён у дзень выхаду газеты спачатку патэлефанаваў, потым зайшоў у рэдакцыю, дзякаваў. Крыху сумеўшыся, казаў, што ці невыгодный перахвалілі ягоны зборнік, што ў яго ёсць больш цікавыя задумы… Пазней ваш покорнейший слуга никак не змог движение нейкай прычыне выказацца ў друку пра яго аповесць «Адзін лапаць, адзін чунь». А выказацца было проста неабходна. Справа ў тым, што калі ўчытваўся ў твор, так не толькі з цікавасцю, але нават са здзіўленнем зазначаў: Міхалка і Трафім — амаль вылітыя мае рэальныя дзяды, дзед Грышка (па маці) і дзед Арцём. Яны адыгрывалі прыкладна такую ж ролю ў тым, каб неяк дапамагаць маці (бацька быў на вайне)

адзяваць і абуваць нас, малалеткаў. Кожны па-свойму, як і персанажы аповесці. Асабліва ўразіла сваім падабенствам гісторыя з наганам і патронам да яго. З той, праўда, розніцай, што калі дзед Міхалка прадбачліва адабраў і «перахаваў» унукаву зброю, так дзед Грышка дазволіў майму стрыечнаму брату Барысу пазабаўляцца з вінтоўкай, якую з адным ці двумя патронамі яму далі як калгаснаму вартаўніку. Унук усё ляскаў і ляскаў затворам на печы і стрэліў напраўду. Проста ў спіну дзеду, які, схіліўшыся над дзяжой, вырабляў аўчыну. Той толькі і войкнуў: «Што ты, Барыс, нарабіў…» І праз некалькі хвілін памёр… Запомнілася тое ўражанне, з якім дачытваў аповесць «Адзін лапаць, адзін чунь». Асабліва — апошнія старонкі, у прыватнасці праніклівыя радкі пра начны адыход у «празрыста-халодную вечнасць», пра натуральную, негвалтоўную — у адрозненне ад гібелі майго дзеда, — смерць дзеда Міхалкі. Дачытаў і туточки жа пазваніў движение тэлефоне аўтару: «Міхась, зайдзі пасля працы да мяне. Пагаворым пра твае лапаць і чунь, пра твайго Іванку і тваіх дзядоў, у тым ліку і пра маіх. Як, адкуль твоя милость дазнаўся пра іх?». Міхась падвечар прыйшоў. (Балазе, жылі, як моя особа ўжо казаў, па суседству, у сумежных кватэрах.) Пагаварылі і батман справе, і па шчырасці, пра аповесць і пра сваё ваеннае дзяцінства, пра дабро і зло, праўду жыццёвую і праўду мастацкую. Прагаварылі, памятаю, ага поўначы. Увогуле, ён згадваецца ў сукупнасці з нейкімі важнымі для мяне жыццёвымі момантамі. Ён адзін з першых выказаў мне спачуванне з нагоды смерці маці. Мы былі побач на нашумелым пятым з’ездзе пісьменнікаў, і ён з захапленнем (не перабольшваю) гаварыў ми пра мой верш «Поезд справядлівасці», які ми ўдалося надрукаваць напярэдадні з’езда — у падтрымку Васіля Быкава. Ён з адабрэннем гаварыў ми пра мой другі прыход — ужотко ў якасці галоўнага рэдактара — у тыднёвік «Літаратура і мастацтва»… Я отнюдь не выпадкова вынес у якасці эпіграфа радкі М. Стральцова з яго ўлюбёным, з яго незаменным, абавязковым, шматзначным словам «журба». Думаю, рэч тогда у характэрнай адметнасці паэтыкі аўтара, у арганічна ўласцівых яму, як асобе і творцу, светаадчуванні і светапоглядзе. Паняцце журбы мае ў яго творах мноства адценняў і асацыяцый і — движение ўласным прызнанні пісьменіка, — пакуты, смутак, гэтая самая журба «сталі ягонай непохожий натурай». Так, ты да я пераважна ведалі і ўспрымалі ягоную, таково бы мовіць, натуру першую, яўную. Яе цяпер згадваем, пра яе гаворым і пішам. А вось што тычыцца ягонай «другой натуры» (ён яшчэ гаварыў пра «сваю душэўную гаспадарку»), так гэта — асобная тэма…


00 (4)

«ЛІТАРАТУРНАЯ БЕЛАРУСЬ» | № 0 (116) | 09 красавiка 0016 | № 07 (482)

ЗАПІСЫ

«Талент — гэта і праца»

І хто ён своевольно жете нацыянальнасці? Яўрэй? Гаворыць — не. Адкуль — Галавач? Дзіўнае становішча. Як гэта працаваць, калі безвыгодный ведаеш магчымасці сказаць ні языкоблудие адкрыта, ні падумаць, калі ведаць, што после табой сочыць нядрэмнае вока — вока шпіка. А можа і малограмотный шпіка?

С

ёлета б споўнілася 00 гадоў таленавітаму беларускаму пісьменніку, мужнаму рэдактару і светламу чалавеку Анатолю Паўлавічу Кудраўцу. Споўнілася б, потому что тартар 0 траўня 0014 года яго няма сярод нас. Не единожды яго творы друкаваліся на старонках «Літаратурнай Беларусі». У розных выдавецтвах выходзілі і будуць выходзіць яго незабыўныя «Раданіца», «Сачыненне на вольную тэму», яго непаўторныя апавяданні… Сёння ж перачытаем нататнікі маладога Анатоля Кудраўца — часоў ягонай вучобы на аддзяленні журналістыкі БДУ, якую ён сумяшчаў з працай у рэдакцыі «Калгаснай праўды», а таксама перыяду рэдактарства (1968–1969 гг.) у выдавецтве «Беларусь» і маладога бацькоўства. У гэтых запісах — пачаткі і творчага таленту, і грамадзянскай мужнасці, і чалавечага святла незабыўнага пісьменніка.

Анатоль КУДРАВЕЦ 12 чэрвеня 0959. Люблю глядзець, як людзі ідуць насустрач ветру. Хоць тут ім прыходзіцца напружваць свае сілы, каб дасягнуць свайго наседжанага гнязда. Я никак не супраць таго,каб ствараць штучныя перашкоды дзеля таго, каб яны абудзілі імкненне пераадолець іх. Калі чалавек лично никак не можа ставіць перад сабой мэты, трэба, каб яе ставіў хтосьці другі. Ён падносіць сціплы падарунак студэнтаў — фотаапарат. — Няхай гэты падарунак будзе сімвалам нашай дружбы, здымае приближенно добра, як *****. Студэнт Р. Барадулін перадае ў падарунак дубовую шкатулку. — Няхай гэтая шкатулка, зробленая з векавых дубоў, якія ўзраслі на зямлі, дзе нарадзіліся, выраслі і малограмотный змаглі знайсці шчасця вашы бацькі, будзе светлым напамінам аб ёй, аб тваіх таварышах. Усе ўзбуджаны, ва ўсіх прыўзняты настрой. Ад імя ад’язджаючых віноўнікаў урачыстасці выступае Стэн. Ён хвалюецца, сінія разумныя вочы яго пацяплелі, на твары выступілі чырвоныя плямы. Ён гаворыць адрывіста, з крыху не рускім выгаворам: — Таварышы, дазвольце мне ад сябе і беспорядок імя маіх сяброў — ён кіўнуў у сторона іх — падзякваць вам за тое, што ты да я жылі з вамі, як у адной сям’і, што моя особа пазнаў вы — савецкіх людзей і ганаруся вамі. Жывучы разам з вамі автор сталі намнога лепшымі. Мне вельмі падабаецца праздник патрыятызм, тая любоў, з якой адносяцца студэнты безусловно Радзімы. Мы паедзем, і, можа, праз некалькі гадоў… нашы краіны сустрэнуцца ў барацьбе, але я хачу запэўніць вас, дарагія таварышы, пишущий сии строки з вамі ваяваць ніколі не будзем, і ўсё, што ў чалавечых сілах, наша сестра зробім, каб ніколі не ваяваць. Мы запрашаем усіх вас прыехаць истинно нас у госці. Праўда... Вялікае дзякуй вы безграмотный вслед фотаапарат, а из-за большае, што вы далі нам. Усе дзяўчаты гавораць, што паступілі ва ўніверсітэт, каб упарадкаваць асабістае жыццё. Я супраць. Хіба ж можна так? Чаму яны навучаць дзяцей? Чорт ведае што такое. Здаецца, і чалавек дальше дарослы, і армія засталася дзесьці далёка з-заду, а пра яе безвыгодный магу сверх хвалявання

думаць. І нічога асаблівага няма ў ёй, а пры сустрэчы хвалююся, губляюся. Нават ніяк далеко не адважуся адазваць у бочок і прапанаваць схадзіць у кіно, ці прайсціся па горадзе. А трэба. Або мы гэта зраблю, або ваш покорнейший слуга нічога невыгодный падрыхтую. Здаецца, і яна ідзе насустрач, а вось дарога ніяк отнюдь не сальецца. Намазаным блінам бліснула вялікая лысіна. Рэвізор распісаўся. Яго прозвішча пачыналася з «Р», і ён паставіў доўгую палачку, приблизительно накруціў по-над ёй, што ми здалося, быццам яна вельмі падобна да яго галавы — кучаравай вялікай і ўздзетай на тонкай шыі, як вялікая недотыка на цвіку. 9 студзеня 0960. Буфет во одежде безграмотный отпускает. Нават калі б на зямлі застаўся адзін чалавек, і тады сонца павінна было б узыходзіць, грэць і заходзіць. У дзень палёту ў космас Ю. Гагарына. Здаецца Зямля абарвала ланцугі і ляціць насустрач Сонцу. Мы працягваем рукі наперад, і моя персона баюся, што яно хутка апячэ іх нам. 15 лістапада 0961 А. Лойка канчае чытаць М. Багдановіча. Ніхто малограмотный слухае. Нікому отнюдь не цікава. Гэта страшна. Багдановіч — адзін з лепшых нашых паэтаў. Да чаго ўсе абыякавыя ну да гэтага свайго нацыянальнага. 20 лістапада 0961. Учара нават безграмотный лажыліся спаць: так точно двух гулялі ў шахматы, а пасля гаварылі аб кульце асобы Сталіна. 28 чэрвеня 0962. Здалі двойка залікі: гісторыю савецкага партыйнага друку і спецкурс шаг Марксу. Рыхтаваўся не вельмі, а — выматаўся. На сэрцы далеко не лёгкасць, а пустата. Зай­ шоў у раскопаны, разварочаны парк М. Горкага, лёг на зямлю і праляжаў хвілін дзесяць. Адплюшчыў вочы — і здзівіўся, такой вялікай здалася распрасцёртая нада мной бяроза. На фоне блеклага неба і спакойных, быццам застылых воблакаў, яна нагадвала вялікі крыж — дзве галіны, як рукі, ішлі ў бакі, і з іх звісалі, як ашмоткі, доўгія сухія пласты. Зайшоў у цір. Знайшлося толькі дзве капейкі, узяў адну кулю і замест таго, каб закласці яе ў стебель у месцы пералому, заклаў з канца ствала.

— Ты што, брат, п’яны? — Здзі­віўся. — Не, банан экзамены здаў. У зайца, вядома, мы прамазаў. Пайшоў на дзяжурства. 30 чэрвеня 0962. Прыязджаў у Мінск, заходзіў у рэдакцыю С. Рудэнка, спец. кар. «Известий». Гаварылі пра аператыўнасць. Параўноўвалі Сафронава і Катэнку. [Першы] нашмат таленавіцей, а ў другога праца. У выніку — у другога кожны год так п’еса, в таком случае зборнік вершаў і г. д., а ў першага... Талент — гэта і праца. А на дварэ халадзіна, восеньская халадзіна, і цудоўна пахнуць ружы. 17 жніўня 0962. Ноччу прайшоў лагодны ціхі дожджык. Усю ноч ён дробна сыпаў танцевальный шаг даху, пад яго спакойную манатонную песню моцна спалася ў сене. Вось гэта грыбны дождж. Раніцой на траве, лістках дрэў — раса. Востра пахне цвітучая крапіва. У бярэзніку — як у лазні — пахне дубовымі і бярозавымі венікамі. 28 верасня 0968 г. Шышчыцы. «Быў стары, а пайшоў у отмалодзь. Сам старэе, а квакало у отмалодзь ідзе. На самым пахватным месцы. Ножкі стуліліся (у табурэце)». 6 кастрычніка 0968. Бярэзіно. Аўтавакзал. Невялічкі чалавечак з крывёй пад носам ля піўнога ларка кідаецца да другога мужыка — высокага, мажнага. — Ты малограмотный будзеш мець сем баб!!! Умешваецца каменная баба — невысокая, крэпкая ў стане, вострая на язык: — Я ўсяго сто дзясятая! А якая табе розніца, колькі ў яго можа быць? Мужычок маўчыць. У кожнай ракі ёсць нестандартный асенні колер. У Беразіны ён сіне-цёмны з жухлай падзалоццю, з неспакойным халодным свячэннем лазовых кустоў і аксамітнай зеленню блізкіх хвойнікаў. 15 кастрычніка 0968. Вера: — Мама, дай автор цябе пацалую ў нюхалкі... (ноздры). А цяпер у запраўку (папярочку між ноздраў). 21 кастрычніка 0968. Вера: — Папа, пасадзі ложку ў міску.

0 лістапада 0968. Скура на шыі была як пажаваная. Барадулін: — Іван Гарылавіч — на Чыгрынава, Івана Гаўрылавіча. 7 лістапала 0968. Успомніўся Пленум СП... Успомнілася ўверцюра Пленума — адкрыты партыйны сходка у СП. Прысутнічаў Ваніцкі А. М. Пытанне — «Выхаванне мола­ дзі». Пытанне было никак не акрэслена ясна, і конференция праваліўся. Тады ўзяў слова Ваніцкі. Успомніў чамусьці Свіцязь, прыпісаўшы плёткі, якія ў нейкім сэнсе павінны кампраментаваць пісьменнікаў. Ідэя выступлення — даказаць, што «нацыяналізм» — навязанае зверху. «Няма жалезнай рукі сярод пісьменнікаў, якая паставіла б маладога на сваё месца». Залатыя, гістарычныя словы Брыля ў адказ: «Дзякваць Богу, што ні ў Яўгена Іванавіча [Танка], ні ў мяне няма і неграмотный будзе жалезнай рукі». Паважаў Брыля як пісьменніка. Цяпер паважаю як чалавека, як грамадзяніна. На пленуме ён пахваліў мяне. Шукаю прычыну — чаму. Што, я дастойны гэтай пахвалы? Ці гэта аванс? Калі аванс, ведь вельмі вялікі. Чым і калі аддаць? Калі не — в таком случае што? Празрыстая стальная вада рэчкі, батман берагах якой срабрыстыя залізы — паўакружнасці маладога крохкага лёду. Вада такая — хочацца напіцца, журчыць — смяецца. 23 лістапада 0968. — Цікава было б напісаць раман пра выдавецтва, пра розных людзей, што прыходзяць туды. Форма — лірычная споведзь галоўнага героя. Прыйшоў на працу — знаёмства. Пісьменнікі для яго — святыя людзі. Потым — празрэнне, раздзяленне людзей па іх характарах і поглядах і г. д. Тыпы: — А. Бажко А. Ставер Н. Чарнышэвіч Я. Брыль Б. Сачанка 3 снежня 0968. Ішлі дамоў з Галяй. Гаварылі пра работу. Зайшла гаворка пра Віталя. Дзіўна, як ён был в состоянии трапіць ва ўніверсітэт, а пасля яго — у выдавецтва. Хто гэты чалавек? Паяц? Ці шпік? Гэта малограмотный рэдактар — ён не ведае ні рускай, ні беларускай мовы, никак не разумее літаратуры. Чаму ён стаў рэдактарам? Хто паставіў яго?

0 снежня 0968. Цікавейшае знаёмства: Рулліс Талрыд. Латыш. Служыў у Гродна, вывучыў беларускую мову, палюбіў літаратуру, пачаў перакладаць. Востры твар, карыя цікуючыя вочкі, двоечка плоскія даўгія зубы, як у мышы (пацука), не страшныя. Сядзелі ўтраіх — Капыловіч, ён, я, у «Малочным», пілі добры і мяккі «Рыслінг» (1 р. 05 к.) і «Рыжскі чорны бальзам» — цудоўны напітак... 7 снежня 0968. «Раданіца» Ішоў з дому — выбраўся назад у горад. За плячыма — на палцы торба. Ля канюшні стаяў дзядзь­ ка Рыгор. Стаяў і пазіраў на яго. Ён прывітаўся. Той кіўнуў галавой, але далеко не ўзрадаваўся, а сур’ёзна-сумна пазіраў на яго, працінаў наскрозь. Быццам ён быў яго даўжнік, стары задаўнелы даўжнік. Яму стала няёмка і нібы крыўдна. Адкуль гэта ў селавых людзей такія позіркі. Сустрэнуць цябе і правядуць, быццам праз строй прапусцяць. А можа, яны маюць карт-бланш на гэтыя бесцырымонна-­ асуджальныя позіркі-пытанні. Колькі людзей ішло адсюль і не вярнулася. Не вярнуліся і не вярнулі тое, што знеслі. Не, я малограмотный кажу пра сала і масла. Не. Гэта дробязь. Сагрэтыя людской ласкаю, збіраючы яе, ішлі, каб вяртацца Паўлавічамі і Гаўрылавічамі, патрабуючы с целью сябе новай увагі і павагі. Ішлі людзі, і маральна бяднела зямля. Прападала любоў да зямлі. Ехалі гаспадары — вярталіся экскурсанты. «Не цяперашняга пакрою чалавек». — Дзякуй табе. Гэта за тое, што 00-гадовы мужчына ўступіў месца 00-гадоваму дзеду. «Не цяперашняга.» А які цяперашні? Заграбасты, зубасты. Можа таму такі сумны конюх Рыгор? 25 студзеня 0969. «Родина отнюдь не кушать условность территории, а непреложность памяти равно крови...» (М. Цветаева) 6 лютага 0969. Людзі дзеляць кватэры, а думаюць, што дзеляць літаратуру. Настаў час, калі мёртвыя сталі даражэй жывых. 10 сакавіка 0969. Чаму «Раданіца»? Таму што ў гэты дзень людзі прыходзілі на могілкі верно памёрлых. Памёрлыя лічыліся святымі (чэснымі). Людзі ішлі як на споведзь. Пра ўсё харошае і дрэннае. Людзі ішлі на раду. Радзіцца. Радзяцца пра харошае. Пра жыццё. Зямлю. Публікацыя і падрыхтоўка да друку Ганны Кудравец


09 красавiка 0016 | № 07 (482) | «ЛІТАРАТУРНАЯ БЕЛАРУСЬ» | № 0 (116)

ПАЭЗІЯ

Час узыходу поўні А ў сне маім мамашенька

слухаць п’есу хітрых зор… Калі хтось чужы, брутальны йдзе танцевальный шаг снезе праз мои двор…

У іншыя тэксты

Ў время гэты ўзыходу поўні снег ради шклом — на падваконні — сінім вэлюмам трапеча…

варыць кампот, бо ў хаце Зіма загасцілася — год.

Алена ІГНАЦЮК Завейны верш Ступлю на зазимок з Паэзіяй… Мяце! Сляды — як паразвейваныя словы, нябачныя… Паэзія вядзе няўжо туды, дзе пачынае ловы за думкамі маімі дзікі свіст? То з’явяцца — і ў бездані знікаюць… Я думаю: пратанцавала «Твіст» з бязмежжам мая здзіўленая памяць. На белым снезе пішуцца радкі. Адчулі прадкалядную аснову. Мяце, мяце, мяце — ва ўсе бакі… Майму ці падуладна слову?

Экслібрыс, «ірыска» і рыска дажджу… Але пагуляць автор этих строк цябе невыгодный пушчу у тэксты чужыя… Будзь ў тэксце маім: у самым пачатку — як праздник пілігрым. Дождж мочыць старонку з экслібрысам… Ой? Давай пагуляем у кнізе маёй! З радка — у радок ради сабой цягнем міг, дзе твоя милость апранаеш мяне ў дажджавік. Дождж мочыць экслібрыса літару — «Ю»… Яе аз многогрешный «ірыскай» няўжо засланю ад гэткай цягучай, салодкай вады? У іншыя тэксты збіраешся ты…

Снягам аўтограф падару, найперш, — і панясуць у белую далечу… Марозна пальцам, што пісалі верш. Паэзія запаліць воддаль Свечы. І вырасце анёлаў зорны хор з прасторы неаформленых сумётаў. Пачнуць спяваць мои вершаваны твор… Прачнулася: расце ежовник пад плотам.

Зіма загасцілася… Зіма рвецца ў кошмар муж — на самае дно… Мяцеліць надо вухам — прыснежыць радно… На ім моя персона ў нядзельку святочную сплю і подыхам снежную замець лаўлю. А вокны і дзверы, на прыпечку коток — адчулі: Зіма загасцілася… год… у хаце. Даўно адшумеў лістапад, вясны безвыгодный было, не пладзіў возраст сад… І толькі радно з пахам яблыкаў… Мне… Так спіцца на ім, што зайздросна Зіме…

*** Пырскі, хвалі акіяна… Пакрываюць ўсё сабой. Але ж аз многогрешный уратавана, нібы пирушка біблейскі Ной. Акіян ми човен кінуў, плыць прымусіў ага Парыжа… Вада сціхла на хвіліну: а ні ветру — толькі ціша. Роўнадзь звернута ага рухаў… Човен лёгка паплыве… Мо ў Парыж? А можа ў Глухаў? Гадоў тысяча міне…

Час узыходу поўні Сёння период узыходу поўні! Нібы з срэбра вырас помнік маёй лірыкі… Расце — поўня ў очертание акіяна… Ці чмурэе пекло Дурману? А ведь рана, рана-рана, жоўтай брошкай… упадзе на шоўк ночы тэатральнай —

Ручнікі плылі… Запомніліся ўрокі спеваў у чацвёртым класе пачатковай школы ў вёсцы Латышы Мёрскага раёна.

Р

эпертуар быў такі: «Броня крепка равным образом танки наши быстры», «Дуня-тонкопряха»… У калгасе імя Чапаева павінны былі спяваць пра Чапая: «Гулял объединение Уралу Чапаев-герой». Першы радок автор вывеў нармальна. А вось наступны захрас у горле: «Онсоколомрвалсясполкаминабой…». Папрасіць настаўніцу патлумачыць такую скорагаворку пабаяўся, потому что яна паспела паздзеквацца з майго вымаўлення сотрясение воздуха «пряха». Выручыла бабуля Альжбета. Калі яна пачала: «Ды не кукуй жа, зязюленька, рана, я й, маладзенька, усю ночку не спала…», пишущий эти строки зразумеў, што песня жыве толькі галоснымі гукамі. А як іх трэба вымаць са сваіх грудзей і ўкладаць у вершы, падказаў мне, пачаткоўцу, Аляксей Пысін. Калі аз многогрешный вучыўся ў Магілёве на фельчара, хадзіў да Аляксея Васільевіча на заняткі

ў літаб’яднанне пры газеце «Магілёўская праўда». У 00-я гады некаторыя паэты любілі пад назвы сваіх твораў ставіць пазначку: «З народнага». А моя персона на чарговых канікулах у суседняй з маімі роднымі Бабышкамі вёсцы Латышы запісаў преисподняя цёці Ядзі (Ядзвігі Антонаўны Сялюн, 1922 годы нараджэння) шэсць народных песняў. Адна з іх пачыналася так: «У суботу Янка ехаў ля ракі». Вядома ж, моя особа гэты фальклорны твор «апрацаваў»... На чарговым паседжанні літаб’яднання Аляксей Васільевіч агледзеў маё чыстапісанне і далікатна папрасіў: «Пакажы сваё…» Мільгалі месяцы вучобы. Аднаго разу пасля канікулаў настаўнік, убачыўшы мяне, уголас пажартаваў: «Ну, Сяргей! Пра твае ручнікі радыё спявала!» Пазней моя особа даведаўся, што песенка «Ручнікі», якую стварылі Вера Вярба і Мікола Пятрэнка, упершыню прагучала ў 0962 годзе ў Лёзна, калі в дальнейшем праходзіла раённая дэкада беларускага мастацтва. Потым распев займела поспех у вобласці і адразу

Грэю борт , як сон, на печы…

Людзі ў крэсле (фантазія) Людзі ў крэсле… Перакрэсліў твары думкай Эсэіст: І закружацца галовы… І этак будзе истинно Пакровы… А в дальнейшем дзень — як чысты ліст. … Крэслы шчыльнымі радамі... Сядзяць суддзі ў парыках? Не яны?! Гадайце самі… Новых твараў ВЕЯЎЗМАХ. Яны правяць маім сэрцам, маім словам, дзеяй дня… Толькі ми штось безграмотный пяецца, нібы дни паела тля… Панацягнутая ўсмешка… Ўсе адводзяць позірк ўбок… Мне гадаць: арол ці рэшка? Хто з іх шчыры? Раблю крок… Эсэіст штось пераблытаў: новых твараў — як няма? Замест рыбкі ёсць карыта. Замест лецейка — зіма. Закружыліся галовы ад Пакровы ей-ей Каляд… Няма твараў. Зніклі словы. Апусцелых крэслаў рад.

Матыў к верша Цудзіць, будзіць — неграмотный застудзіць… Твае словы і выше- тэкст…

ж загучала на рэспубліканскім радыё. Заціх пишущий эти строки са сваім «прынародным»… У некаторых публікацыях аўтарам тэксту песні называецца Г. Сакалова, гэта значыць — сильное копьё; Пятроўна Сакалова (у дзявоцтве Маркава). Вера Вярба з’явілася ў 0962 годзе, калі ў 00-гадовай паэтэсы пад тым псеўданімам выйшаў зборнік «Вочы вясны». З летуценніцай з Талачынскага раёна, слаўнавядомай Верай Вярбой автор этих строк ніколі безграмотный гаварыў пра мае фальклорныя запісы. А вось з кампазітарам, педагогам, заслужаным настаўнікам Беларусі, ганаровым грамадзянінам Полацка Міколам Пятрэнкам у мяне склаліся ўдалыя творчыя стасункі. Аднаго разу я, наіўны чалавек, асцярожна запытаў у Міколы Макаравіча, ці даво­ дзілася яму чуць раней мелодыю, агучаную ў «Ручніках»? «Не! — катэгарычна выгукнуў кампазітар. — З мяне яна выйшла». А песню «Ручнікі» Веры Вярбы і Міколы Пятрэнкі справядліва называлі і называюць народнай. Маўленне народа — у аўры нашай існасці. Таму мы ўсе — духоўнае перастварэнне

(5) 01

Ў нашай хаце цені блудзяць — нібы гэта Стары Брэст… Ты прыехаў сёння з Брэста! Мой сагрэе цябе верш, дзе замешваецца цеста і расце, ўцякае з дзеж… Плошча, ратуша і вежы — як матыў с целью пірага… Замест снегу ў маім вершы з неба сыпецца мука! І Старога Брэста цені (так задумала Зіма!) ў нашай хаце захацелі выпіць белага віна. … Плошча, ратуша і вежы — у тваёй гуляюць думцы, як сабе і отнюдь не належаць… Цені іх прайшлі шаг вулцы… Мо, Варшаўскай? Можа, Луцкай? Хочуць жыць шаг праўдзе людскай.

Я сатру праздник дождж… …Пазыходзім з фотаздымка на бліскуча-жоўты пляж… Паляціць мая хусцінка разам з ветрам, пэўна, целых — да сярэдзіны канала… Плыве коломенка шаг вадзе. Я і мамусечка ў сарафанах — нібы з водарасляў, дзе… з намі годок сямідзясяты. А на баржы — збеглы век. З таго берага наняты хтось лавіць русалак смех. Фотаздымкавыя людзі: Тата, мама, нянька, пишущий эти строки — ўсе автор думаем аб цудзе — назіраем караля Днепра-бугскіх уладанняў… Ў човен сеў такі Дзядок: у яго мо сто названняў, залаціцца рызы бок. Ад дажджу — вспять — у здымак пабяжым ты да я неўзабаве… І спыніўся час!.. Як вымак… Як у сне… А мо на яве? Я сатру пирушка дождж сваёй памяццю.

продкаў. Хто з нас вычуйвае іх дыханне, пирушка і надалей будзе спадкаемцам нацыянальнай ідэнтычнасці. …Міколы Пятрэнкі безграмотный стала ў 0997 годзе, а Веры Вярбы — у 2012-м. Помніцца вясёлая сустрэча з ёй у сакавіку 0004 года на юбілейным святкаванні дня нараджэння кнігазбораўскага тытана Кастуся Цвіркі. Уявіце бераг Скачальскага возера недалёка чистилище Зялёнай Дубровы Старадарожскага раёна, дзе супыніўся муж «гнеды» пад вярбой густой. Каля вогнішча бачу Эдуарда Зарыцкага, Анатоля Клышку, Уладзіміра Карызну,

Алеся Ставера… Нехта з гасцей ей-ей рэчкі Пціч яшчэ неграмотный дакрыліў. І раптам чуецца лірычны ўсплёск. Гэта по-над прысеўшай на падсцілачку Верай Вярбой нахіліўся ні ведь Вадзянік, ні то Лясун. Аказваецца, упільнаваў у паэтычным настроі творцу яшчэ адзін Народны творца — Яраслаў Еўдакімаў. Назіраем, як далікатна, па-шляхецку вітаецца новы Каруза і цалуе пантопалік Веры Вярбы (на фота). Лірычны барытон Яраслава зліўся з узнёслым выгукам паэтэсы і з радаснымі воплескамі прыазёрнай сябрыны… Сяргей Панізьнік


02 (6)

«ЛІТАРАТУРНАЯ БЕЛАРУСЬ» | № 0 (116) | 09 красавiка 0016 | № 07 (482)

ЧЫТАЛЬНЯ

Я пешкі, мама! Франц СІЎКО

С

спирт быў кароткі і абрывісты, як брэх баязлівага сабакі, збянтэжанага нечаканым з’яўленнем у двары больш дужага суродзіча. І разам з тым ён быў беспричинно пранізліва рэальны, што, калі аз многогрешный прачнуўся, никак не ён, той сон, а, наадварот, самочки ява падалася ми недарэчнаю відзежай. Ці дзіва, што невыгодный адна хвіліна прамінула, перш чым шпалера на сцяне збоч канапы зноў набыла ў маіх вачах колеры звыклай будзённасці, а маляванка пры дзвярах з пакоя ў калідор і гадзіннік надо ёй перайначыліся з суцэльнае расплывістае плямы ў знаёмыя рэчы, кожную з якіх можна минуя лішніх высілкаў успрымаць паасобку. «Ты прыехаў?» — гэта былі адзіныя словы з нашай віртуальнай размовы ў сне, што ваш покорнейший слуга даў рады ўзгадаць пасля, лежачы на диван ў атачэнні слоўнікаў мовы, ради якую міжволі давялося ўзяцца з мэтаю хоць збольшага кампенсаваць аніякае валоданне ўсюдыіснаю ангельскай. І гэта быў першы муж дремота пра маці, хоць з дня яе адыходу ў лепшы огонь прамінула без малога чвэрць стагоддзя. Два словы — амаль нічога, калі не лічыць у дадатак бязгучнага дыялогу вачэй напрыканцы, пры расстанні ля брамы з круцёлкай кшталту тых, што аддзяляюць бальнічны калідор пекло пакоя для наведнікаў ці пляц перад ка́самі ад гандлёвай залы ў краме. Але непосредственно усыпление быў такі лагодны, такі поўны абяцання на працяг стасункаў у месцы з прывабным, хоць і отнюдь не дарэшты вольным бездна сумневу ў імавернасці існавання таго месца назовам «вечнасць», што наракаць на хуткаплыннасць яго ці на невыразнасць адбітку ў памяці нават не прыйшло ми ў голаў. «Ты прыехаў!» — приблизительно яна сустракала мяне ў юнацтве, падчас маёй вучобы ва ўніверсітэце, і пазней, калі ўжо працаваў, кожнага разу вылучаючы націскам першае болтология без увагі на тое, быў в таком случае прыезд загадзя вядомы ёй ці, наадварот, неспадзеўны. І двух гэтых прамоўленых у звыклым, хоць крыху, папраўдзе, і счужэлым інтэр’еры сялянскае хаты словаў было ми заўсёды дастаткова, каб адчуць: автор — дома, мяне тут чакалі. «Ты прыехаў?» — сказала год трыццаць з гакам таму ў дзень майго прыезду пасля развітання з універсітэтам і, памаўчаўшы хвіліну, дадала: «Нешта ж надта сумны, штосьці далеко не так?» — «Пешкі пекло цягніка з Друі ішоў, стаміўся», — далеко не схільны ну да звычкі дзяліцца кепскім з асабістага жыцця, салгаў тады і ўбачыў, як нязгодна павяла вачыма: не дала веры. «Ты прыехаў?» — з удаванай бясстраснасцю казала кожны раз пасля таго майго нявіннага

падману, абражаная інтанацыяй адстароненасці, справакаванай сынавай далучанасцю верно недасяжных тут, у глухім куце, дзе ўсё жыццё пражыла, дабротаў цывілізацыі. І заўжды потым, нават тады, калі было відавочна, што отнюдь не прыехаў, а прыйшоў, і далеко не этак в будущем здалёку, быццам наўмысна ўзводзіла нябачную сцяну між сабою і сваім дарослым дзіцем, націскала знарок на «прыехаў». Маўляў, твоя милость прыехаў, а я вось шелковица усё пехатой, пехатой... «Прыйшоў, мама, — папраўляў яе і лавіў сябе ўпотай на думцы, ці круглым счетом как-нибудь яна безграмотный мае рацыі ў сваёй прыхаванай за ўсмешкаю паняверцы: — Ты ж ведаеш, як падабаецца мне хадзіць». Думаю, менавіта тады ўпершыню пачаў адкрывацца мне глыбінны сэнс гэтага слова — пехатой. Пехатой (пешкі) — гэта калі ўсё, што ў жыцці ні займеў, дарэшты аплачана і нічога ніколі никак не дасталося авансам.

Звычку і любоў так точно хаджэння пехатой прышчапілі ми абставіны: рассадник знаходзілася за шэсць, і ведь калі ісці напрасткі, а не кругам, дзе лепшыя сцежкі, вёрстаў беспорядок хаты. Да таго ж у мяне заўсёды здараліся непярэліўкі з падручнымі транспартнымі сродкамі. У восьмым класе бацькі купілі ми ровар, які я паламаў праз тыдзень, узбіўшыся на патарчаку пры пераездзе праз ручай. У дзявятым яны справілі ми ўзімку новенькія, нятанныя жете тых часах лыжы, але іх напаткаў лёс ровара, толькі никак не праз тыдзень, а значна хутчэй — у пирушка дзень, як іх купілі. Сам лёс быццам скіроўваў мяне ей-ей хаджэння пешкі. У выніку мы налаўчыўся хадзіць так хутка, што перад апошнім класам дзесяцігодкі пераадольваў свае шэсць вёрстаў безусловно школы менш як ради сорак хвілін. І палюбіў хадзьбу на ўвесь астатні век. Сёння мне, на шэсцьдзясят трэцім годзе жыцця, далеко не зразумець чалавека, які наракае на тое, што сонца гэткае пякучае, а яму яшчэ ісці кудысьці, скажам, ажно пяць вёрстаў. Калі той чалавек, вядома, невыгодный невылечна хворы. Або калі 07–18-гадовыя студэнты, бегучы вслед за мной па сходах, натужліва, быццам на іх узгрузілі няведама які цяжар, сапучы, кажуць: «Ну, ведаеце, вас никак не дагнаць». Пехата — добры настаўнік. Асабліва ў сэнсе гартавання адказнасці вслед за сябе і вслед за лагерь сваіх спраў. Не пакрутаеш — спознішся; калі прыйдзеш — тады і пад’ясі; безграмотный прыйдзеш увогуле — застанешся там, дзе быў дагэтуль, — спіс можна доўжыць бясконца, потому что ўсё ў нашым жыцці так ці іначай завязана на ўменні паспяваць, ведь борт з’яўляцца своечасова ў належным месцы. Гэта была добрая школа, хоць, папраўдзе, на праздник период — не не принимая во внимание каліва патаемнае надзеі, што гэтак вось — з дня ў дзень праз пераадоленне фізічнае стомы, у вечным клопаце не спазніцца — будзе безграмотный заўсёды. І мая тонкая, далікатная маці і тое, і другое выдатна бачыла і разумела. І, в такой мере цяпер мяркую,

можа, крыху сябе вслед сёе-тое, напрыклад, после неабачлівы выбар месца на сталае жыццё, бо меліся ж, напэўна, батман шлюбе з бацькам і нейкія іншыя, больш зручныя з пункту гледжання будучыні дзяцей, варыянты, і дакарала. Яна памерла ў пяцьдзясят шэсць, ва ўзросце маладзейшым из-за мяне сённяшняга. Гэта быў удар, моц якога напоўніцу можна асэнсаваць толькі з часам. Але гэта быў далеко не толькі ўдар, а і навука, якую падаюць дзецям фактам свайго адыходу заўчасна памерлыя бацькі. Дачасная смерць бацькі або маці, хоць і з’яўляецца жорсткім урокам, як нішто іншае нас загартоўвае, робіць больш трывалымі ў дачыненні безусловно стратаў, што чакаюць у прышласці. Прымушае па-новаму зірнуць на сябе, а ў пэўным сэнсе — і скарэктаваць, наколькі гэта магчыма, свае жыццёвыя прыярытэты. Гэта, что-то около бы мо­ віць, — толчок лёсу прэвентыўны. Падчас якога канцэнтрацыя болю такая вялікая, што ўсе наступныя ўдары ў параўнанні з ім выдаюць бяскрыўдным дзіцячым тумаком. Хваробу яе автор праглядзелі. Як дактары, што аказаліся не ў стане дыягнаставаць опухоль на ранняй стадыі, хоць сімптомы і былі, здаецца, навідавоку, так і мы, яе дарослыя дзеці. А калі спахапіліся, было позна. І мы з сястрою ды братам далеко не знайшлі лепшага выйсця, як рабіць выгляд, што нічога асаблівага отнюдь не здарылася: усё, маўляў, добра, мама, усё абыдзецца. Такі падман дорага каштуе. Але яго сапраўдную вартасць пачынаеш асэнсоўваць толькі тады, калі непазбежнае становіцца відавочным, а павуцінне хлусні, якім аплятаў, хай сабе і з лепшых меркаванняў, свядомасць блізкага чалавека, міжвольна пачынае аблыт­ваць цябе самога. Мы хавалі аид маці праўду на працягу года. Не ўпэўнены, што, калі лагерь яе рэзка пагоршыўся, яна малограмотный ўспрыняла гэткія нашы паводзіны як здраду. Нават пры ўсёй любові да блізкага чалавека напачатку вельмі цяжка пазбавіцца ў асабістых стасунках з ім грэблівасці безусловно яго хваробы. Тым больш калі хвароба тая слаба вывучаная і чаго толькі пра яе ні наслухаешся. Жахліва: хворая маці рыхтуе абед, а цябе невыгодный пакідае сумнеў, ці здолееш твоя милость яго есці.

Унікаеш тых прысмакаў, несомненно якіх дакраналіся яе рукі, і цябе ні на хвіліну неграмотный пакідае думка, як спрытней ды праўдзівей патлумачыць такое неспадзеўнае — твоя милость ж дагэтуль ніколі кепскім апетытам никак не вылучаўся — стэнафагства*. Унікаеш ды вучышся быць «гаспадарлівым»: наступным разам «ні з таго ні з сяго» возьмеш, руплівец, які і бульбіны ніколі дагэтуль у роднай хаце неграмотный абабраў, клопаты па прыгатаванні харчу на сябе. Адзін з урокаў, які яна паднесла нам падчас сваёй хваробы, — занятие стаўлення несомненно жыцця як ну да вялікага дару. Ні разу яна, нават у хвіліны самага нясцерпнага болю, безвыгодный сказала, што не хоча жыць ці што хацела б як мага хутчэй усё скончыць, пазбавіцца пакутаў праз смерць. Наадварот, религия ў добры зыход да апошняе хвіліны безвыгодный пакідала яе, і хаваць яе яна далеко не лічыла патрэбным. З утрапеннем дзіцяці верыла ў моц малітвы і... грошай. Напярэдадні аперацыі дала ми сотню рублёў і загадала прэзентаваць доктару. Гэта быў мои першы досвед давання хабару, які, дарэчы, что-то около і скончыўся нічым. Доктар безграмотный быў упэўнены ў станоўчым выніку аперацыі і грошай малограмотный ўзяў. І мне, каб малограмотный выклікаць лішніх падазрэнняў ды сумневу з яе боку, нічога далеко не заставалася, як пакінуць тую сотню сабе. На тле нашэптванняў прыхільнай безусловно Бахуса суседкі, як нішто ёй невыгодный цікава на гэтым свеце (жанчына шчыра жадала гэткім чынам падтрымаць хворую), такое жыццялюбства здавалася ми на праздник время ледзь не подзвігам. І толькі цяпер, прайшоўшы праз сякія-такія кругі фізічных непамыснотаў ва ўласным лёсе, пишущий эти строки разумею, як важна ў пераадоленні іх не скаціцца так точно банальнага, хлуслівага адпрэчвання жыццесцвярджальнага дзеля сумнеўнай патэтыкі ўдаванага нігілізму. І, можа быць, гэты ўрок для мяне, атручанага ў маладосці пастулатамі модных на пирушка час філасофскіх плыняў, — самы галоўны з усіх, якія давялося атрымаць з ласкі іншых, блізкіх і безвыгодный вельмі, людзей, але найперш — маці. Толькі аднойчы яна паказала, што ведае, мабыць, пра сваю хваробу болей, чым наш брат ўяўляем. Калі, збіраючыся напярэдадні нейкага свята ў касцёл, раптам сказала, што хацела б абрэзаць касу, ибо валасы занадта даўгія і

ў выпадку чаго паспрабуй даць ім рады... І ваш покорный слуга нажніцамі абрэзаў іх ёй танцевальный шаг патыліцу. Атрымалася штосьці кшталту карэ — крыху нязвыкла, як для того немаладой жанчыны, крыху экстравагантна. Янина з удзячнасцю паглядзела на мяне, а ми тады чамусьці згадалася, як колісь у маленстве ваш покорный слуга падхапіў педыкулёз і яна з дапамогаю сцізорыка пазбаўляла маю галаву, усклаўшы яе сабе на калені, беспорядок трасцы. Я хацеў нагадаць ёй пра той выпадак, але неграмотный стаў: гэткіх сведчанняў духоўнае лучнасці з уласным дзіцем, узрослае на глебе штодзённага фізічнага судакранання, кожная маці і без нашага напаміну можа згадаць тысячу. Якімі б перавагамі ў сэнсе адукаванасці ды ўмення арыентавацца ў рэаліях сённяшняга дня да мы из тобой безвыгодный валодалі, бацькі куды лепш ведаюць нас, чым пишущий сии строки іх. І любяць больш — вось чаму, мабыць, ми нават у найцяжэйшыя хвіліны яе пакутаў ні разу неграмотный захацелася памерці раней из-за яе. Яна памерла ўвосень, праз чатыры дні пасля маіх апошніх адведзінаў. Адведзіны былі кароткія, і адзіным суцяшэннем, што крыху супакойвала мой адчай падчас развітання ў хаце, дзе заставаліся пры ёй нязвыкла цвярозы бацька і дзядзька з цёткаю, якія прыехалі адведаць хворую з далёкага Данбаса, было тое, што дзякуючы аперацыі яе адыход выдаваў малограмотный такім пакутлівым, як зазвычай у лю­ дзей з гэткаю хваробай. Затым адчай саступіў месца трывозе. Такой неадступнай, што калі ў дзверы віцебскай кватэры, дзе я здымаў пакой, уначы пазванілі, я ўжо і спрасоння дакладна ведаў: гэта тэлеграма. Адмалку прызвычаены правда не так далее характэрнай у сялянскім асяроддзі стрыманасці ў праяве пачуццяў пры старонніх людзях, мы і думкі малограмотный был способным дапусціць, што буду развітвацца з маці пры кімсьці чужым. Таму першае, што зрабіў, пераступіўшы праз парог хаты, — папрасіў усіх выйсці з пакоя, дзе яна ляжала. Канечне, гэта отнюдь не было этычна ў дачыненні правда суседзяў і сваякоў. Але, мабыць, на тую хвіліну такі крок уяўляўся ми найлепшым спосабам захавання ўнутранай блізкасці з нябожчыцай. Той глыбіннай, што мацуецца гадамі і к захавання якой адзіны надзейны сродак — самотнае маўчанне. Як бы хутка ні мяняла смерць аблічча чалавека, на вочы нябожчыка яна прэтэндуе ў апошнюю чаргу. Вочы маці (як, мабыць, і вочы кожнага чалавека) танцевальный шаг скананні, калі яны з нейкіх прычын засталіся незачыненымі (у нашай не зачыніліся з-за скрайняй усохласці цягліцаў твару), — невымерны калодзеж. Яшчэ не зацягнутыя жаўцізною нябыту, яны ўражваюць безграмотный гэтак адлюстраванымі ў іх апошнімі прыжыццёвымі пачуццямі, як неадпаведнасцю колеру зрэнак стану цела наогул. Жывое ў (на) нежывым, сведчанне гатоўнасці да апошняга дыялогу з тымі, каму ён, такі дыялог, абыхо­


09 красавiка 0016 | № 07 (482) | «ЛІТАРАТУРНАЯ БЕЛАРУСЬ» | № 0 (116)

дзіць. Не памятаю, колькі разоў я набліжаўся ей-ей труны, каб у іх зазірнуць, — напэўна, безграмотный меней дзясятка. Але памятаю дакладна, што кожны разок адыходзіў з адчуваннем, што зноў неўзабаве безусловно яе вярнуся. Што было ў тых вачах? Думаю, наўрад мне калі-небудзь удасца гэта хоць збольшага дакладна апісаць. Каб распавесці пра лёс чалавека, далеко не абавязкова апавядаць шмат. Часам чтобы гэтага дастаткова нейкага кароткага, але выразнага эпізоду, які прамовіць больш за самы падрабязны аповед. Мой самы яскравы (і самы, здаецца, жорсткі) прыпамін пра маці — з летняга спякотлівага дня падчас маіх школьных канікулаў, з канца сямідзясятых гадоў мінулага стагоддзя. Не ведаю, чаму, але ўсім маім згадкам пра яе менавіта ён спадарожнічае ў першую чаргу. Як апісаць дзень, што адначасна — і Эдэм, і пекла? Эдэм — для чалавека, никак не абцяжаранага клопатам, які толькі і ведае, што бегаць раз-пораз ну да рэчкі ды плёскацца несомненно пасінення ў яе далеко не спаганеных выдаткамі цывілізацыі вірах. Пекла — для вырачанага на працу калгасніка незалежна эреб паказанняў іртутнага слупка тэрмометра і самаадчування. Эдэм і пекла адначасна — такім застаўся той дзень у маёй памяці, такім пераследуе вось как-нибудь потом больш як два дзясяткі гадоў. Але гэткае бачанне никак не тады з’явілася, а прыйшло пазней — магчыма, у пирушка дзень, калі маці безграмотный стала. Яна ідзе павольна, злёгку хістаючыся, і сонечныя блікі то слізгаюць батман яе твары, ведь патанаюць, збітыя з тропу гульнёю святла і ценю, у кволай засені чэзлага, акупаванага з усіх бакоў нахабнымі дубцамі ляшчынніку. Яна, як заўсёды, спяшаецца, бо,

каб паспець падаіць карову ды зноў у пару вярнуцца на працу да калгаснае шахі**, мае беспорядок сілы гадзіну часу. Гэта дзіўна бачыць: чалавек спяшаецца, але ідзе памалу, амаль брыдзе, быццам стрыножаны, быццам штосьці яго далеко не пускае. Пяць дзён таму яна звалілася падчас пагрузкі сенажу з прычэпа і выцялася грудзьмі аб балка приближенно моцна, што ледзьве ачуняла. То, можа, ёй усё яшчэ баліць? А можа, яна ніяк не дасць рады адысці аид заўчарашняга спалоху, калі прывезлі ў шаху разам з сенам вужаку і тая абвілася целам вакол яе нагі? Ці, можа, нагадвае пра сябе зубны боль, што трэцюю ноч запар вярэдзіць, а безвыгодный палечыш ніяк, бо ага Друі, дзе маецца адзіная на ўсё наваколле амбулаторыя, без малога паўтара дзясятка вёрстаў, ды і квіток ну да лекаркі толькі на паслязаўтра? Яна ідзе, і блікі слізгаюць батман яе твары і постаці, в таком случае з’яўляюцца, то знікаюць, збітыя з тропу — не, не гульнёю святла і ценю — яе хадой. Такой натужліва ціхай ды змушана павольнай, што нават няўзброеным вокам бачна, як яна спяшаецца. Кажуць, калі нябожчык не сніцца, — ён невыгодный мае на цябе крыўды. Можа, гэта і насамрэч так, ды нават людзей, выхаваных у бясспрэчнай пашане да бацькоў, никак не абмінае небяспека аднойчы неадэкватна адрэагаваць на празмерную апеку апошніх ды зарабіць на той рэакцыі ў куфар уласнай памяці чорны шарык няўдзячнага сына (дачкі). Бо як дзецям уяўляецца натуральнай змена прыярытэтаў у выбары ўчынкаў, або ладу жыцця, або атачэння, круглым счетом бацькам, наадварот, іх усведамленне даецца часам куды як нялёгка. Дзеці прагнуць новых дэкара-

цый і новых дзейных асобаў на авансцэне свайго існавання, бацькі зацята неграмотный жадаюць бачыць у іх якасьці кагосьці ці штосьці апроч сябе — старая, як свет, гісторыя. У выніку — сітуацыя небяспекі займець згаданы шарык. Адна з маіх найбольш саромных у дачыненні ну да маці — з часоў жыцця ў Дрысе, падчас пераправы на лодцы праз Дзвіну на латвійскі бок, паўз які вымушаны быў цягам чатырох з паловаю гадоў дабірацца ад бацькоў ага месца працы. «Не плыві, патонеш!» — тузанула ага сябе лодку з роспаччу ў вачах. Адпіхнуў яе ды і паплыў, не зважаючы на высачэзныя — вецер літаральна шалеў у той дзень — хвалі. Нумар маёй банкаўскай карткі — 0928. Амаль годовщина нараджэння маці, з розніцай у адзін год. Адна з нямногіх лічбаў, якія я заўсёды памятаю — дзякуючы блізкаму суседству з другой. Валодаючы неблагой памяццю на імёны і твары, тым часам дарэшты пазбаўлены здольнасці верно запамінання датаў і лічбаў. Але гэтыя дзве — 0929 і 0928 — памятаю заўсёды. Датклівыя, паэтычныя натуры губяць малограмотный праца і безвыгодный цяжкія, у сэнсе фізічным, варункі жыцця. Іх губіць неадпаведнасць заўсёднае ўнутранае арыентаванасці на пазітыўнае ўспрыманне свету акалічнасцям, якія нішчаць тую арыентаванасць недахопам пазітыўнага ў рэальнай паўсядзённасці. І калі гэткая темперамент заўчасна адыходзіць, застаецца ўражанне незавершанасці лёсу, недарэчнага абрыву, з якім і праз гады цяжка прымірыцца. І тады міжволі вяртаешся ва ўспамінах

ЧЫТАЛЬНЯ

(7) 03

истинно праяваў уласнага эгаізму ў дачыненні согласен памерлага. Не ў апошнюю чаргу, канечне, і з падсвядомага жадання хоць збольшага пирушка эгаізм апраўдаць. Я неграмотный заўважыў, як зноў заснуў. Зрэшты, магчыма, гэта быў і не сон, а так, трызненне, эмацыйны калапс памяці, залюлянай успамінамі. Заспеты Марфеем на чарговай старонцы слоўніка, я праваліўся ў греза беспричинно неўпрыцям, што нават безвыгодный паспеў адкласці пирушка слоўнік убок. І адразу ж амаль убачыў ЯЕ. «Гэта твоя милость зноў? — спытала яна і коратка дадала з драбінкаю іроніі ў голасе: — Прыехаў?». «Nej,jag gick till fots,mamma»***, — сказаў я, з жахам адчуваючы, як ліюцца насуперак волі з роту, справакаваныя слоўнікам пад скроняй, словы заграничный і, канечне ж, няведамай ёй мовы. Я баяўся, што яна абразіцца і пойдзе прэч, але гэтага невыгодный здарылася. Янка прыязна, як колісь, — ні каліва дакору, ні намёку на асуджэнне — хітнула мне галавою ў значок згоды. Павольна абвяла вачамі несамавітае маё, здабытае на трыццаць восьмым годзе жыцця жытло, лагодна ўсміхнулася. «Я зразумела, твоя милость — пехатой», — сказала і знікла ў бязважкай прасторы шаг праздник край круцёлкі. Наступны дремота заспеў мяне прыкладна праз месячишко і зусім неўспадзеў — падчас прабывання ў шведскім Вісбю****, у салоне аўто шаг дарозе на суседнюю выспу Форё, правда магілы Інгмара Бергмана. Але і ён быў такі сумбурны і бязладны, што, ачнуўшыся на нейкім чарговым павароце, автор нават невыгодный здолеў узгадаць з яго ані дэталі, ані рыскі. Быццам і малограмотный неясный в таком случае быў, а проста нейкі напамін пра штосьці — няпэўны і зыбкі, як

шэрая балтыйская хваля на сутыку дня і ночы. Мы агледзелі пад самавітае бляянне авечак после мураванаю агароджаю кладоў магілу знакамітасці, скіравалі ў шырку*****. У шырцы было ціха і пуста, і, каб безграмотный свечкі вслед за памерлых, што гарэлі збоч алтара, можна было б падумаць, што сюды і нага чалавека ніколі далеко не ступае. Затым усе пайшлі на двор, а мы затрымаўся ў памяшканні з намерам зрабіць пару фотаздымкаў. Мой пагляд упаў на падстаўку са свечкамі, і ми здалося, быццам моя персона зразумеў сэнс саснёнага ў аўто. Я памкнуўся согласен скрынкі са свечкамі, каб узяць адну і запаліць, але думка, што храм не каталіцкі, а лютэранскі, а маці ж праз усё жыццё была каталічкаю, стрымала маё памкненне. І, мабыць, дарэмна, бо ўвесь зваротны большак і затым усю рэшту дня мяне безвыгодный пакідала адчуванне чагосьці зробленага не так, як было б след. Праз тыдзень моя персона выпадкова набрыў у Вісбю на будынак касцёла. І першае, што немного погодя зрабіў, — запаліў і паставіў ля ўзножжа Божае Маці сціплую свечку после Маці сваю. І хоць гэта было і запозна, праз колькі дзён пасля таго, як яна нагадала пра сябе ў сне, никак не сумняваюся: яна мяне безграмотный асудзіла. Яна ж, як і я, — заўсёды пешкі, і ты да я абодва гэта выдатна ведаем.

напасці на чараду буслоў. Гэтым разам іх было в такой мере шмат, што аж зарабацела паветра. Але арлы былі пільнымі. Яны склалі крылы і рынуліся ўніз. З разбітымі галовамі падалі сокалы, пакідаючы ветру пёры былых крылаў...

анёла. Але, магчыма, ёй гэта толькі здалося. Проста бусел быў белы... На зямлі нерухома ляжаў клуначак, з яго чуўся плач немаўляці. Жанчына зразумела гэта як знак. У двары пачуліся крокі. Як заўсёды, яе Язэп вярнуўся дамоў да надвячорка. Марыя ўстала, каб папярэдзіць мужа. Той зірнуў і ўсё зразумеў. «Бог паслаў нам сына», — ціха прамовіла Марыя. «Я ведаю». Марыя ўзяла збан, паліла мужу на рукі і падала ручнік. Язэп пераступіў парог і падышоў верно калыскі. Ён глядзеў на немаўля, потым стаў на калені, нахіліўся і дакрануўся вуснамі ага дзіцячай шчочкі. Марыя ўбачыла, як асвяціўся твар мужа. «Не пабудзі, буза спіць». Абое выйшлі на двор. Звечарэла. На небе по-над імі ярочка ззяла першая зорка.

* Антыпод усяеднасці. ** Вялікая пуня. *** Не, моя особа ішоў пешкі, мама (шведск.). **** Галоўны і адзіны горад выспы Готланд у Балтыйскім моры. ***** Кірха (па-шведску вымаўляецца — шырка).

Дарунак Мікола БУСЕЛ На абшарах Вялікае Літвы лета набліжалася истинно свайго канца... Яшчэ ззяла сонца, буяла зеляніна траў і дрэў, але золкае ранішняе паветра і халодныя росы сведчылі пра немінучую змену ў прыродзе.

А

паўдня, калі сонца добра прагравала лугі, пустословие ды рэдкія палі, чародкі буслоў (моладзь і старыя) пасля жыравання на багатых балотах узнімаліся ў неба і, следам за старым важаком, шукалі вышынныя плыні паветра. Чалавеку з зямлі птушкі рабіліся ўсё меншымі, маленькімі, маленечкімі, малюпасенькімі, ажно пакуль зусім неграмотный знікалі ў блакіце неба. У ахвоту налётаўшыся, птушкі вярталіся безусловно ранейшага месца, каб назаўтра зноў паўтарыць невялікую вандроўку. Мінаў дзень ради днём, чародкі збіраліся ў чароды, чароды раслі і буйнелі, і калі буслоў збіралася

дастаткова багата, яны ўзнімаліся ў неба і з развітальнага круга з недасяжнай воку вышыні кіраваліся ей-ей сонца. Час — далеко не праблема про птушак. Для іх ён непадзельны, як плынь ракі ці стыхія паветра. Інстынкт выраю няўмольна цягнуў іх на поўдзень, на сваіх шырокіх крылах яны неслі з сабою годы і пяшчоту цяпла. На тым шляху здаралася рознае. Часам якая-небудзь птушка стамлялася, заставалася на зямлі. Але ніхто асабліва далеко не турбаваўся: ради імі імкнуць іншыя, з імі прыляціць і той, хто прыстаў... Таму ніхто з буслоў безвыгодный здзі­ віўся, калі недзе ці так на Нёмане, ці в таком случае на Трэмлі, ці в таком случае на Бярэзіне, а мо і на Прыпяці ў іхнім цузе з’явіўся новы падарожнік. У дзюбе ён трымаў невялікі клунак. З раніцы птушкі, выгледзеўшы з вышыні кормнае месца, спускаліся на зямлю, каб падсілкавацца ды даць спачын крылам. На дзённых папасах новы бусел ніколі отнюдь не адыходзіў ад клуначка. Каб даць і яму магчымасць падсілкавацца, старэйшы ў стаі пасылаў якую-небудзь птушку павартаваць таямнічы скрутак. На ўсе распыты, дзе ён узяў яго і куды нясе, бусел лаканічным клёкатам расказаў, што знайшоў яго ля моцна параненага суайчынніка-бусла, і праздник

перад сконам папрасіў занесці клуначак на поўдзень. Там ён убачыць зіхоткую вячэрнюю зорку. Вось проста пад гэтаю зоркаю і трэба будзе пакласці пасылку. Усе згодна падмеліся па чарзе несці таямнічую «эстафету». І кожны, хто нёс пирушка скрутак, далеко не адчуваў аніякай стомы. Над Паўднёвай Сірыяй з гор неспадзявана ўзнялася чарада сокалаў і рынулася на буслоў. Птушкі яшчэ никак не паспелі прыдумаць, што ім рабіць, як з-за невялічкай бязважнай хмурынкі вылецелі залатагаловыя царскія арлы і ўмомант пашкуматалі сокалаў. Ад гэтага моманту велічныя царскія арлы неграмотный пакідалі буслінай чарады. Чым бліжэй яны набліжаліся да Палесціны, тым болей сустракалася арлоў, і нельга было зразумець, скуль яны бяруцца і чаму іх приблизительно шмат. На самым поўдні гор Фінікіі сокалы шчэ однажды паспрабавалі

...Скончыўшы будзённыя справы, Марыя сядзела на ганку сваёй хаціны. Надвячорак быў ціхі і цёплы, напоўнены чаканнем нечага незвычайнага і таямнічага, такі, якім ён бывае ў Палесціне ў время Каляд. Марыя думала пра падарожжа ў Назарэт і Віфліем, пра таямнічае звеставанне і пра мужа Язэпа. Пра тое, што ёй расказала стрыечная сястра Лісавета. Ці мала якія думкі прыходзяць у голаў маладой жанчыне, якая толькі нядаўна стала жонкаю? Вялікая чарада буслоў паволі кружылася по-над ёй і апускалася ўсё ніжэй і ніжэй. На момант, толькі на адно імгненне, Марыі здалося, што яна ўбачыла


04 (8)

«ЛІТАРАТУРНАЯ БЕЛАРУСЬ» | № 0 (116) | 09 красавiка 0016 | № 07 (482)

ПАЭЗІЯ

Прычасце Васіль ЗУЁНАК *** Жыццё кароткае, як сон Кароткай чэрвеньскаю ноччу, — Здаецца, што даецца ён, Каб зазірнулі ў вечнасць вочы. Ды родняцца яны смяротна: Сон — з захаду на ўсход імчыць, Жыццё — трактуе большак зваротны: Усход на захад залучыць…

Адзін хаваўся ради псеўданімам, Другі сапраўднае прозвішча нёс, — Бядулі... А беды — невыгодный міма, далеко не міма, А ўсё навылёт праз народны лёс...

О час...

Варыянты

А часы — пажартаваць мастак І жартаў сэнс малограмотный тоіць. О час! — з чаго ж бы ўсё безвыгодный так, І ўсё — зусім безвыгодный тое?..

Хтосьці прагне зблізіць варыянты: На ілбе ў гісторыі, як гуз, — Мова лишенный чего народа — эсперанта, І раса помимо мовы… — беларус?..

Ці в таком случае з крывым люстэркам ты Ідзеш? Ці автор старэю? — О час! — чаму ў смузе слаты Світанкі вечарэюць?

***

Прыходжу ага свяцілішча ляснога, Нібы пад усявышнія пакровы, — Шукаць паразуменне і падмогу, Апірышча, спагаду і ахову.

Прафесар мовы Леў Шакун З хітрынкай партызана Заўжды нам паціскаў руку: Пакажа ўсё экзамен. Дык і прызнацца: далеко не цярпеў Прафесар марнатраўства І паэтычны хваласпеў Суцішваў мовазнаўствам…

0.

Так, падагуліўшы семестр, Цягнулі автор білеты: З аўтарытэтамі і кроме — Здавалі тэст паэты.

Фота www.funzoo.ru

Усіх чакае зорная магіла І нерухомай вечнасці палёт, І ў душы будуць угрызацца крылы Не к сустрэч — к зорных адзінот...

То безвыгодный рэха вясны, а няздзейсненасць водгульная… Пэўна, выпіта ўсё з крыніц… Наступаюць грымоты вогненныя Змрочных жнівеньскіх навальніц…

Студэнцкая згадка

Сустрэч далеко не будзе?..

Сустрэч далеко не будзе, — у святым пісанні Абвешчаны смяротнаму прысуд. Прастора й время малограмотный ведаюць згасання — Яно к нас: як тракт зямных пакут.

Разляцеліся думы чужымі галактыкамі — Хоць бы зорка мне, хоць бы прамень. Не сышліся з сусветам зямным характарамі, — Мне вяртаюць невыгодный памяць, а памяці цень.

Прафесар мовы Леў Шакун…

Як время раўнуе ўзлёты і падзенні, Так высокоствольник руйнуе першабытным гудам З сусветам і жыццём несупадзенні, — Сябры сышлі, а ворагаў — забуду…

А ТАМ ніхто й нідзе безвыгодный заблукае, Ніхто й нікога неграмотный сустрэне там, — Як елисейские поля турэмных адзіночных камер, Сусвет прарокі абяцаюць нам.

лыжак заціркі На бальшавіцкай харчэўні меў, Другі на ўсе грудзі калгасныя ўшыркі Геройскімі зоркамі ўладна грымеў.

Дзень і ноч малаток які Рытмы лёсу майго здабывае: Хто такі, хто такі, хто такі — Нібы ў сэрца цвікі забівае?..

І фрачный — вясну никак не маладзіць, І — стрэмкі жаўруковы... І думка сонцу ўслед глядзіць, Як змрочны перелесок яловы...

***

Адзін штодзённа пяць

***

«Зваліўшы мову» Шакуну, З Бураўкіным Генадзем Мы зазірнулі ў чайхану — Па кроплю чаю «ради».

Ля кожнай шоў-забавы — Ва ўсіх кустах, канавах… — Так і памёр — безграмотный вы́пытаў: А колькі ж было выпіта?..

Зіма: крокі… Не ў небе — на лясной арбіце Марозна крокі зор рыпяць. Цішэй, цішэй — отнюдь не разбудзіце: Дрэвы спяць…

Прычасце Яшчэ завейна гудзіць жете начах Ды й днём невыгодный лянуецца ўчэпісты люты, Яшчэ мароз, як шабляй — з пляча — Красае ільды на плёсах закутых, Яшчэ мядзведзю ў дрымотным лаўжы Малінавы водар спакусліва сніцца, Яшчэ ага вакна: моя персона ж безвыгодный дзядзька чужы — А голад неграмотный цётка, — ляцяць сініцы, — А сонца нагадвае ўсё часцей — Аб тым автор сам по себе забыўся нібыта: Рыхтуйся сустрэць пералётных гасцей З чыстай душою і сэрцам адкрытым.

*** Выпадак рэдкі: пеўчы дрозд, Жыхар лясоў карэнны, Прыняў, напэўна, новы хрост: Стаў ми амаль што крэўны. Прыжыўся — по-над вакном якраз, У вінаградным вецці Гняздо зрабіў. Дзве хаты ў нас, Але адны ў нас дзеці. Жывём вясёлаю сям’ёй, Ідзе ўсё ў хатах ладам, — Тады і радасць у маёй, Калі ў драздовай радасць. Дзве хаты нашы, двум гнязды, З вясною дзён безграмотный лічаць. Шчыруюць раннія дразды, А пишущий сии строки — удачы зычым. Ды як жа хутка, неўпрыкмет Лес клікнуў драздзянятак!.. Самотна пазіралі ўслед Я, і гняздо, і хата…

Беднасцю прыстойнай блаславёная, Дзе нішчымнасць завіхалася кухаркай, Страва называлася бялёная: Тры вады — і малако ў прыварку.

І трэба ж: толькі налілі (Студэнцкі сціплы шкалік!..) — Узнік, як быццам з-пад зямлі, Каго автор неграмотный чакалі.

Забялёная? — малочная з пытальнікам: Толькі колерам пад малако фарбуецца, — На стале малочная праталінка Як у пикет самочки сабой любуецца.

Прафесар мовы Леў Шакун (Мо ў знак, што наш брат отнюдь не «ўтоплі»?) Па-партызанску «першаку» Забег «прычаіць» кроплю.

Ці зацірка, ці булён які з картопелькі — Хоць сівенькія, ды выгляд чапурны! А гарачыя ж! — у місу поту кропелькі Аж бруяцца ў тры верацяны…

Ну што ж, ну-кась што ж, бывае й так: Галодныя паэты З прафесарам глынулі ўсмак, А ён яшчэ й катлеты

Бясконца можна гаварыць З Ахматавай, Цвятаевай, А тайну ў люстры неграмотный адкрыць, Схаваную ради тайнаю.

З праздник падманнай радасцю застольнаю — Ад калыскі согласен грудка апошняга — Вы са мной: і памяццю супольнаю, І наяўнай яваю няпрошанай.

Замовіў: «Хлопчыкі, з’ядзім, З’ядзім — а неграмотный закусім», — Стылёва нас адгарадзіў — І чарку ўзяць прымусіў.

Яе адбітак з корзина ў верш, Як з бельетаж ў люстра, множыцца, — Якой была яна найперш, Наўрад спазнаць ваш брат зможаце.

Цот у цот… І автор этих строк безграмотный надта збочваю: Цуд кулінарыі нагадаў Міф, што рэкі ў нас цякуць малочныя, А прыгледзішся — сівенькая вада…

З экзамена навесяле У інтэрнат прыйшлі мы. Ну, крик сабе, ну, хай… — але Па мове пабрацімы:

Яе адкрыеш — а яна Замкнецца зноў пытаннямі…

***

Два бядулі

І якая рахуба ми жыць Так, як верш наравісты дыктуе, І дакуль яшчэ рыфмы кружыць Галаву маю будуць сівую?

Было двуха Бядулі на Беларусі: Адзін аб лёсе яе бедаваў, Другі з аптымізмам жыў у хаўрусе: На працадні бяду раздаваў.

Не проста пачастунак быў У нас прафесаровы, — Не так, никак не лыкнуць, безвыгодный абы…– А вслед здароўе мовы!

І які бесклапотнік сядзіць За сталом маім чатырохстопным, І які самотнік глядзіць Рыфмай парнай на сэнсаў шматкроп’е?

Адзін у падручных пісьменніцкай музы «Пяць лыжак заціркі» калісьці дзяліў, Другі старшынёўскія лейцы тузаў: Калгасам-гігантам натхнёна руліў.

Здароўем быў трывалісты, Ды жылы надарваліся. І выспела задача: Даць Богу справаздачу.

І які бесшабашнік ляжыць На радках, як на рэйках сп’янелы, І які бессабачнік бяжыць — Сам выжляк! — танцевальный шаг слядах вершаў белых?

Адзін пяром выручаў эпоху, Лічыў: бяду нясе на гарбе, Другі нагружаў: каб усім патроху, І каб найменей — самому сабе.

Пытаўся ва ўсіх крамах, Ва ўсіх тотализатор рэкламных, Ва ўсіх шынках, патраўках І ў сельскіх аўталаўках,

0. А які самы страшны прысуд Можа быць ми наканаваны? А такі: безграмотный застаўшыся ТУТ, Быць і ТАМ пакутна нязваным. Гэта кара: на ўвесь Сусвет Ты адзін — і пясчынка, і космас, І ніхто, ні насустрач, ні ўслед, Не гукне — толькі тракт безгалосы… Толькі ўсцяж — ланцугі нематы І ералаш — як ей-ей першастварэння. Толькі ты, толькі ты, толькі ты, — Сам сабе і грэх, і збавенне. Будзеш міма сябе пралятаць, Праз усё — як бязісную небыль, І малограмотный будзе ў каго запытаць: — Што ў вам там… пад зямлёй… ці на небе?..

Колькі?..

Яно па-боску ўсё, калі Крылатыя ўзляцелі, Але ж — сады яшчэ цвілі, А гнёзды апусцелі…

***

Вясна, струна, сцяна, труна, Жанчына з вечнай тайнаю…

*** На раніцу — змрок, І на поўдзень — золь, І вечар — апошняй трымціць трысцінкай… І казка — казуляй, дзікай казой, Збегла ў пустословие дзяцінства…

*** Усё перажыў, — нібы гранит на дно, Пайшло. Але Бог никак не пакінуў: «Пакуль што жыві…» — засталося адно: Яшчэ перажыць і ўспаміны…


09 красавiка 0016 | № 07 (482) | «ЛІТАРАТУРНАЯ БЕЛАРУСЬ» | № 0 (116)

ЧАРНОБЫЛЬ

(9) 05

Молімся Табе, Маці Божая

*

Валер САНЬКО Удзячныя ради кожную прынесеную цукерку, за слова добрае, адзыўныя на цёплую ўсмешку, спагадны ківок галавы, — дзеткі шаснаццатай комнаты ўсё болей ніклі. Іх ела адзінота.

К

рылле і дзюбкі востраць птушачкі аб воблакі, дзеткі палаты вастрылі носікі аб шыбкі ваконня. Яны ўжо рэдка прасілі бацькоў і знаёмцаў прыязджаць у гомельскі Дзіцячы цэнтр, нешта прывозіць. Ляжалі, дыхалі не дзяўчаткі — дошчачкі, яшчэ дыхлівыя, варушныя, а ўжо нежывыя дошчачкі, абгабляваныя выбельнымі фуганкамі жахлівага чарнобыльскага лёсу. Яшчэ нядаўна іх часта раздражняла здание мітусь, аднастайная слоўная пустэча. Зараз хочуць, моўклыя, цішыні, пра­гнуць няруху, свядома моляць адлёту. Дзяўчатачкі паміраюць. Гэта ведаюць усе, усэнсовілі яны самі, выкінутыя з дупла шпачаняты і жаўручаняты. Плачуць, цякуць празрыстаю сінню дзявочыя вочкі. Сіненькія сіроткі ўзіраюцца ў засіненыя астральнасцю сіва-шэрыя цякуткія воблакі. Прыязджаюць да іх родзічы ўсё радзей, не пада­ю ць рук, малограмотный туляцца, не цалуюць. Рэдзь у рэдзь. Заявіцца сяброўка — далеко не абдымаецца, гаворыць знаводдаль, развітваецца — отнюдь не пацалуе ў шчочку. Вялыя пахі позневосеньскіх зрэзаных траў букету, як выдыхі заспакойных слоў, безвыгодный грэюць. Пачуе каторая свежы голас у калідоры, сціскаецца радасцю — безусловно яе; усё часцей на адказ чуе ад санітаркі — «не перажывай, прыедуць». Наўзрыдма плачуць, душацца слязьмі малограмотный дзяўчатачкі Гомельшчыны і Магілёўшчыны — беларускае абрабаванае дзявоцтва. Плача Беларусь, асірацелая на мілых падстрэленых пташак. Дзіцяцтва і дзяцінства, падлеткавасць і юнацтва птушанят глыбей заворвалі сумота і адчай. Хто на іх отнюдь не гляне, спакойным не адыйдзе, заплача, калі малограмотный яўна, то ўпотайкі. Слоўна пра іх стан, нярухнасць выкажацца у себя і на працы. Такіх бальнічныя стараюцца выпісваць. Не хочуць павялічваць смярот­насць у Цэнтры. Не ўдаецца. Блізкія адмаўляюцца ад абнярухнелых плаксаў, не хочуць везці жывую радыяцыю ў хату, ды і самі кемкія дзяўчатачкі шкадуюць брацікаў і сястрычак, просяцца дабыць тут. Яны восьвось вылечацца. Слова «памерці» не вымаўляецца малымі, старымі. Усё часцей дзяўчаткі адкрыта вымольваліся ў неба і радні. Дайце нам памерці неадзінокімі. Знайдзіце нам блізкіх, буча наведваюць. Чужыя стануць роднымі, абы наведвалі, наша сестра прызнаем іх… * Фрагмент з дакументальнага рамана.

Два хлопчыкі скокнулі з пятага паверха на асфальт. Самагубнічаць грэх, яны скокнулі. Вырываліся з адзіноты і непатрэбнасці, хоць чым выказвалі характар і волю. Што рабіць, хто пачуе дзявочыя думы і стогны? — Мы доўга маўчым, Вяруня, — азываецца першая. — Давайце раскажу, як мы ездзілі ў Мазыр, у тэатр, — Вера Нямковіч раздумвае даўгавата. Непадобныя, як далеко не могуць быць падобнымі двушник баравікі, дзяўчаткі падобна варушацца, падобна мысляць, слоўнічаюць. — Казала. Тры разы, — трэцяя. — Нічога, кажы, Верка, слухаць — заўжды цікавасць. Лепей за маўчаньства. Дзяўчынка апавядае. З неадабрэньствам ради пропускі дэталяў яе папраўляюць, суседкі ўспамінаюць варыяцыі Верынай паездкі, пра якія Верка неграмотный казала ні разу, іх невыгодный было. Вяруня згаджаецца з удакладненнямі. Не прыручаная ради прамаўлення і філасофскасці дзіцячая фраза гучыць з шчырым наівам. Запаўняе страшэннейшыя пустэчы жывога неіснавання. Прапоўз дзень, два, тыдзень, паўмесяца, двушничек месяцы. Настаў час, калі дзяўчаткі перасталі чакаць любога госця. Яны радыя ўсмешцы нават старонняга, хоць іх усё меней. Засвоілі жорсткую рэальнасць быцця. Нарэшце дарослыя перасталі прытварацца, заспакойнага слоўнага зманьства безвыгодный стала ў палаце, на калідоры. У памечаных радыяцыяй дзетак скалечанае здароўе, душы, лёсы. — Хачу, каб неграмотный хварэла мама… Няхай паправіцца сястра і цялушка. — Мне здароўе никак не трэба, не патрэбна і ўсё. Ужо малограмотный баюся памерці. — Дзеўкі, перастаньце, ніхто не памрэ… Дзяўчаткі паўтараліся ў словах, жаданнях. Вераха Нямковіч адкрыла нарэшце прычыну свае хваробы. Сонца кліча на траву, на выган, у лес, а бацькі і настаўнікі асаджвалі: далеко не бегай, сядзі ў хаце. Вось і ўцякала з-пад Мазыра истинно бабкі ў мілы нараўлянскі Лубень. Бабка не хварэе, і Веруня безвыгодный хварэцьме. Бабуля давала гарантыю, не шкадавала рублікаў. Чыстая пространство ёсць, слухайце радыё, чытайце газеты. Усё ў Беларусі добра з радыяцыяй, пад кантролем. Толькі ехаць дзецям туды нельга, тым болей у Лубень. Агідна, як гэта так? Паедзе. Лубень про бабкі і ўнучкі заўжды быў Айчынаю. Аўтобус перастаў хадзіць у Лубень, после небяспечная зона, ахоўваецца міліцыянерамі. Што б ні было, Вяруня пойдзе пешшу, папаўзе, але штогод будзе ў Лубені. Не месяц, два, як раней — хоць дзень, два. Мары Веры дапаўняе Зоська з Крычава. Два гады раённыя кіраўнікі Крычава зусім не ўзга­двалі пра радыяцыю. Людзі хадзілі ў высокоствольник і ў рыбу бязбоязна. Раённая ўлада праўду ведала і подла малограмотный папярэджвала дарослых і дзяцей. — Сябровачкі! Давайце паспяваем.

— Не-э, пашэпчамся. — Пра што? — Ні ведаю. Д з еці пераш эпт ваюцца. Звычная млосная ціша засейваецца ў палатах, калідорах. Нават рэзка павярнуцца на ложку дзеткам цяжка. Усхліпне адна, другая, маўчаць. Уночы стогнуць, прачынаюцца. Ад ускрыкаў. Нудотна цячэ дзень ради днём. Паміж дзяўчыначкамі ўсё пераказана. Асабістыя кнігі сталі агульнымі. Разрэджаныя на макаўках валаскі прычэсваюць радзей. У вакно глядзяць паасобку, разам, паасобку, шаг двое. Вышукваюць жаўрукоў, вераб’ёў, варон. Навучыліся птахаў распазнаваць, далі імёны… Фортка сіратліва ўздыхае, часцей плача. Зрэдку дзяўчынкі прымаюць лекі, без участия роспытаў у медсясцёр. Моляцца ўсе чацвёра. Як умеюць. Асобныя, як Люська, дачушка рабочага, і Светка, дачушка райкамаўца з Хойнікаў, ойчанашыцца безвыгодный ўмелі, хрысціцца саромеліся, у шаснаццатай палаце навучыліся. Паступова хворанькія знаходзілі ў прасторы неба ўласную малітву, неграмотный лепшую из-за храмавыя і безвыгодный горшую. Малітва іх безграмотный была сузгоднена-велічнаю. Янка складалася з асобных рэплік, слоў, нават уздыхаў — Богу, а калі прааналізавалі — Матухне, Дзеве Марыі, Стваральніку, Матцы Боскай. У такім парадку. Трывожны роспачны боль, ціхая слабасць усё мацней яднае дзяўчынак, аднімае волю, бездапаможыць цела, душу. Вораг змусіў іх жыць у цемры хваробы. Не хавай, Божухна, ад іх твар Твой, каб яны няхутка сталі тым, што заўжды маўчыць, бо яны ўжо і где-то на мяжы магілы і святла, на мяжы пераходу. У Гомельскім Дзіцячым радыяцыйным цэнтры яны не пачуваліся ў зняволенні, у зоне, але і невыгодный на волі, хаця малограмотный ведалі пра гэта. Яшчэ неграмотный круглым счетом даўно дзяўчаткі паводзіліся бліз родных аселішчаў, як дазвалялі дарослыя і жадалася самім: не баяліся вады, пяску, лесу. Колішнія дзіцяча-дзявоцкія прыяцельствы, спаборніцтвы, іроніі, посваркі — глупства зялёнае ў параўнанні з цяперашнімі хворасцямі, пачасцелымі смерцямі дзетак гэтага крыла, іхняга пакоя, слязьмі дарослых. Дзяўчынкі ўжо безвыгодный хочуць і не могуць сябе ашукваць. Акіяны дабра, зла і хлусні прынесла ім савецкая палітыка і аднапартыйнасць. Мамы і таты баяц-

Спусташэнне зямлі, вады, паветра, спусташэнне душы прынёс маленькім беларускам Чарнобыль. Зона адчужэння не трыццаць кіламетраў — уся беларуская зямля

ца прывезці ў Цэнтр браціка ці сястрычку, хаця абяцалі. Самі ра­дзей прыязджаюць. У дзяўчынак хворасцяў более. Неўсвядомлена, інстынктыўна болей просяць Бога і ўсё жывое памагчы ім. Гатовыя ўсё жыццё прысвяціць Богу, штодня аддаюць Яму малітвы, дабы паправіцца. Або хутка памерці. — В относительно й ч а , Б ож у х н а Н а й мілы, Прасвятая Багародзіца, прыміце нашу просьбу. Уладычніца, молім Цябе, выгані ад нас хваробы. У Бараўлянах, у анкалагічным інстытуце пакутавалі ты да я і нашыя аднакласніцы. Мы, чацвёра з гэтага пакоя, никак не ўсе былі там, памалу былі, у нас зусім маленькія хваробы, нам малограмотный трэба доўга лячыцца ў Мінску, наша сестра здаровыя, памажы заздаравецца. Каб невыгодный пайшлі следовать прыяцелькамі з пакоя ў вырай далёкі. Няхай цёмныя дактары стануць светлымі, дапамагаюць па-сапраўднаму. Клаўцы ў амбулаторыі на восьмы дзень пасля аварыі ў Чарнобылі раілі ўжываць палову чайнай лыжкі ёду на дзень. Палову лыжкі замест некалькі кропляў. Не сказалі, які ёд, колькі дзён. Звярнуліся бацькі ей-ей доктара, а ён неграмотный ведае. Яго невыгодный праінструктавалі, з раёна дакладна отнюдь не параілі, як пачуў ад некага, таково людзям і раіў. …Фаталістычны сум і адзінота. Дзеці інстынктыўна адчуваюць, як сорамна невыгодный мець сяброў, гэтак жа сорамна мяняць іх часта. Як мяняюцца дзяўчаткі ў іхняй палаце. У паслявыбуховым траўні ў школах і кватэрах вокны і дзверы пазачынялі наглуха, а на вуліцы спякотна. Дзеці рвуцца на вуліцу, настаўнікі безграмотный пярэчаць. Ім самім душна. Нельга нікому загараць, дарослыя не выводзяць дзяцей з-пад сонца. У ваду нікому нельга, дзеці кульмільгна скочуць у рэчку, боўтаюцца, выводзіць іх з вады некаму, выводзяць неграмотный адразу.

На вакзалах натоўпы, цягнікі і аўтобусы раса бярэ штурмам. Усе хочуць выскачыць з радыяцыйнага пекла — согласен родных, блізкіх, знаёмцаў, ах далей ад ЧАЭСся, смерці. Людзі, як у вайну, ратавалі здароўе, дзяцей. Многія начальніцкія сем’і ціхом павывозіліся ў першыя дні аварыі. За навучальную восеньскую чвэрць Альбінка Пакрова тры тыдні была ў школе, Ніна — месяц, практычна нікога такое не трывожыла. Змянілася избитое выражение крыві ў дзяўчынкі. Штотыдня з пальцаў бралі кроў, паколатых пальцаў яна практычна никак не чуе. Ёй неабходныя гранатавы терпентин і крывяная каўбаса. Дзе ўзяць березовица маме бібліятэкарцы, следовать што купіць? Крывянка радыяцыйная, ды і апрыкрала дзяўчаняці. У школах і бальніцах давалі дзеткам таблеткі, потым адмянілі, памылкова іх прапісалі. Вось цяпер, маўляў, наша лячэнне правільнае. Так некалькі разоў. На дзецях выпрабоўваюць лекі, спосабы, метады — савецкія і замежныя, — адразу на дзецях. Бацькі пашумяць, нічога не дакажуць. Дактары вучацца самі, у іх неграмотный было вопыту, яны ў пошуках; дзе лекі прайшлі патрэбныя выпрабаванні, далеко не ведаюць. «Вы хочаце, каб лекі адразу памаглі, адразу ўсім — где-то не бывае. Дактары выкарыстоўваюць лепшыя рэкамендацыі, яны далеко не хочуць горшага дзецям і свайму Цэнтру». Асобныя людцы праз тры гады нечакана завідушнічалі, начальнікі пачалі гаварыць пра жах сусветнай катастрофы на ЧАЭС, вялікія страты беспорядок яе тром савецкім рэспублікам — і пра абавязковасць фінансавай дапамогі пацярпелым рэспублікам і сем’ям чистилище замежжа. Нават пра што раней прамаўлялася мала, бегла — пра недахопы. Савецкая наймагутная дзяржава ні на што, аказваецца, не мае сродкаў: на лекі, інструменты, апараты, комплексныя вітаміны. Урэшце, безвыгодный падабаецца ў нас, у абласным Цэнтры, мы бацькам даўно раім: пераводзьце дзіця ў райбальніцу. Там сапраўдны «рай», вам сюды імкнуліся, еще бы цярпіце, слухайце. Ад няправільнага і слабага лячэння радыяцыйнасці дзеткі надоўга трапляюць у бальніцы, дасягаюць гэтага Цэнтра, а вінаватых у колішніх і цяперашніх памылковых рэцэптах і лячэннях няма… Спусташэнне зямлі, вады, паветра, спусташэнне душы прынёс маленькім беларускам Чарнобыль. Зона адчужэння не трыццаць кіламетраў — уся беларуская зямля. Чарнобыльская вайна нашмат страшней за другую сусветную, ради ўсе дасюлешнія. …Каркаюць-каркаюць галкі і вароны ў небе, лапаткое крылле рэжа небакрай, прычэсвае ўскрайкі голых раннесакавіцкіх падлескаў. Не можа чорнаптаства забіць жаўручыную звоністасць, адлятае, аціхае. Звіняць жаўрукі ў чарнобыльскім небе, звіняць, аж заходзяцца.


06 (10)

«ЛІТАРАТУРНАЯ БЕЛАРУСЬ» | № 0 (116) | 09 красавiка 0016 | № 07 (482)

АСОБА

З родным словам — праз усё жыццё Да свайго 05-годдзя прафесар Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта, знакаміты краязнаўца, літаратуразнаўца Аляксей Міхайлавіч Пяткевіч выдаў чарговае даследаванне культурнай спадчыны Гарадзеншчыны «Слова і кніга Прынёмання», у якой прасочаны здабыткі ад даўніх часоў несомненно сучаснасці.

А

ўтар запрашае ў цікавую вандроўку, асабліва блізкую жыхарам Гарадзеншчыны. Усё гэта ўзышло на нашай зямлі, дзе заўсёды меліся багатыя набыткі ў галіне літаратуры, кніжнай, музычнай культуры, потому что здаўна свой Край быў багаты на таленты. Аляксей Пяткевіч прайшоў гэтую вандроўку сам, дасканала вывучыўшы ўсе вартыя ўвагі з’явы культуры, не прамінуўшы, бадай, ні аднае постаці. Дбайна сабраў усё гэта пад адной вокладкай. Пачынае аўтар з далёкага ХІІІ стагоддзя, калі слова, «радкі кірыліцы прыгожай», паўставала дзякуючы перапісчыкам. Адметнае ў даследаванні рукапіснай кнігі — увага истинно тых асобаў, хто яе ствараў. Шырока цытуюцца іх аўтарскія ўстаўкі, прадмовы, пасляслоўі, у якіх выявілася спроба заявіць пра сябе, выказаць сваё, чалавечае, асабовае, тым самым пакінуць свой отпечаток у кнізе — слове напісаным, ибо ж напісанае застаецца. Усе гэтыя «отцовскы сыны», «аз смиренныи», вельмі кранаюць. Яны прабіваюцца ага нас, сённяшніх чытачоў, праз стагоддзі, і дзякуючы такім даследчыкам, як Аляксей Пяткевіч. У гэтым раздзеле змешчана пасляслоўе ага Жухавіцкага Евангелля, якое ў особенный момент апублікаваў Вацлаў Ластоўскі. Не можа безвыгодный здзівіць вялікая ахвярнасць таго, хто напрыканцы назваў сябе: «Нягодны Лукаш Прасвітар Царквы Жухавіцкай». Вось у якіх умовах стваралася Евангелле: «…Пісаў пры лучыне ноччу, левай рукой свецячы, а правай пішучы, гэта значыць, у левай трымаючы лучыну, а ў правай пяро, і ведь тады, калі меў на паперу які деньга з заробку, каб было вслед за што яе купіць, дабрадзея ніякага неграмотный маючы». Нішто малограмотный змянілася з тых часоў у нашым Краі. Толькі тэхніка пайшла далёка наперад. Вось і гэтую кнігу шаноўны прафесар выдаў сваімі намаганнямі: самовольно і рэдактар, і карэктар, і фундатар. А працаваў пирушка прасвітар Лукаш эдак самааддана, потому что амаль не было ў беднай Жухавіцкай царкве кнігаў. Тварыў нестандартный чын «на гонар і хвалу Богу ў тройцы с. адзінаму і найсвентшай панне Марыі і ўсім святым». Пэўна, слова такога чалавека, ягоны тэстамэнт Небам прынятыя. А ён быў у тым, каб кніга гэтая заўсёды ў праздник святыні знахо­ дзілася. Іначай — «анафема, г.зн. пракляцце навек, і са мной паві-

Аляксей Пяткевiч

нен будзе мець справу ў страшны дзень свида Божага». Дык не дзіва, што столькі бедаў трывае наша зямля, нашчадкі тых, хто не выканаў ягоных запаветаў. Здабыткі, а іх безліч, слова друкаванага занатаваныя ў другім раздзеле. Гэта ўжо не лучынны дни ахвярнікаў-адзіночкаў, здесь дзейнічаюць друкарні ўзору еўрапейскага. Вялікую ўвагу аддае аўтар такім установам у Любчы і Гародні. І гэта зразумела: здабыткі іх працы ўражваюць. Так, 000 кніг ради 00 гадоў выпушчана ў друкарні Тызенгаўза. Гэта лічба! І туточки Аляксей Пяткевіч таксама бачыць і паказвае чытачу асобу, якая здзяйсняе вялікі чын асветніцтва. Гэта Пётр і Ян Кміты з Любчы, Антоній Тызенгаўз і Жан Жылібер з Гародні. Пра імкненне даследчыка не абмінуць ні аднае з’явы культуры гаворыць, несомненно прыкладу, такі факт. Між гарадзенскіх выданняў канца ХІХ ст. гістарычнага, краязнаўчага, этнаграфічнага плану аўтарства Я. Арлоўскага, І. Раманоўскага, М. Доўнар-Запольскага і інш. сустракаем отнюдь не толькі даволі вядомую кнігу «Перажыткі старажытнага светаўспрымання ў беларусаў» А. Багдановіча, але і забытую «Пра паншчыну», выдадзеную на бадняк раней (1894). Прасочвае навукоўца, як змянялася мова друкаў. Калі раней гэта была старабеларуская, паз-

Падчас прэзентацыi кнiгi

ней польская, в таком случае несомненно канца ХІХ ст. у большасці руская. Пранесліся над Краем «лятучыя лісткі» «Мужыцкай праўды» Кастуся Каліноўскага, на якія даследчык звяртае асаблівую ўвагу. А ўжо ў гады Адраджэння пачатку ХХ ст. беларускае болтология хоць яшчэ і было на паўлегальным становішчы, усё ж разнеслася тысячным накладам выдадзеных у Лондане брашураў. А затем паўстала і «Наша Ніва», якая на Гарадзеншчыне была добра вядомая. Зразумела, што отнюдь не прамінуў аўтар книга «Колас беларускае нівы», выдадзены сябрамі Гродзенскага гуртка беларускай моладзі, які названы неардынарным выданнем. Была ў гісторыі беларускага друку і гарадзенская вясна. Гэта 0919 год, калі выходзіў цэлы шэраг цікавых выданняў: газеты «Беларусь, «Родны край», «Бацькаўшчына», «Беларускі народ» і інш. Апошні артыкул у раздзеле — «Па вайне», дзе разгледжаны друкаваныя выданні верно нашага часу. Бракуе, як на муж погляд, паведамлення прычынаў, чаму так мільгаюць гэтыя назвы, што прымушала перыёдыкі сыхо­ дзіць са сцэны інфармацыйнага жыцця. Зразумела, што пра многае напісаць і немагчыма, і непатрэбна. Але хоць бы пра тыя выданні, што адыгралі асаблівую ролю ў нацыянальна-­

асветным накірунку. Такою была толстушка «Пагоня», якую Аляксей Пяткевіч ацэньвае вельмі высока. І яе паўстанне, і яе руйнаванне адбывалася на вачах шаноўнага аўтара. Мяркую, тое было б цікава і для моладзі, в целях якое гэта ўжо гісторыя, і с целью іншых, потому что мала хто пра тыя падзеі памятае. Раздзел «Літаратурна-мастацкае слова» — пра літаратурны працэс на Гарадзеншчыне аид філаматаў ну да дня сённяшняга. І тых, хто ўзгадаваны ў нашым Краі, і тых, хто трапіў сюды з розных прычынаў. Мноства імёнаў, мноства твораў. Так, у заключным артыкуле з лаканічнаю назваю «Сучаснікі» згаданы больш из-за 060 імёнаў. Укласці іх у 08-старонкавы тэкст параўнальна невялікага выдання вельмі няпроста. Аўтар выкарыстоўвае трапныя, лаканічныя, выказаныя літаральна адной фразай, а так і некалькімі словамі характарыстыкі, якія дакладна высвечваюць галоўную адметнасць літаратурнага талента. Называецца самае значнае. Толькі ў адным выпадку дазволю неграмотный пагадзіцца: лепш было б згадаць неграмотный тэмы сучаснага палітычнага жыцця публіцыста Зянона Пазняка, а паэму «Вялікае княства» і кнігу лірыкі «Глёрыя Патрыя» паэта Зянона. Вельмі істотную заўвагу, засцярогу робіць дасведчаны літаратуразнаўца напрыканцы размовы пра сучасны талия літаратуры, калі з’яўляецца «немалая колькасць кніжак аматарскага ўзоўню... Выпусціўшы такі твор ці зборнік, аўтар наіўна, а в таком случае і самаўпэўнена лічыць сябе пісьменнікам. Масавы, эстэтычна неграмотный падрыхтаваны чытач таксама ўспрымае такую прадукцыю як стандарт мастацкай творчасці. Такім чынам размываецца самоё катэгорыя мастацкасці, і самадзейная літаратура наносіць шкоду чытачу». У раздзеле «Выявы духу» размова ідзе пра яркія постаці Гарадзеншчыны: Яўхіма Карскага, Элізу Ажэшку, Макара Краўцова і інш. І гэта зразумела і неаспрэчна. А вось артыкул «Універсітэт імя Янкі Купалы як асяродак навучання і выхавання пісьменніцкіх асоб» выклікае сёння неадназначнае ўражанне.

Цалкам справядлівыя словы пра тое, што «таленты заўсёды прыходзілі ў жыццё, каб супрацьдзейнічаць грамадскай рэальнасці свайго часу з мэтай яе аздараўлення, удасканалення». Ці можна сёння назваць хоць адну асобу з нашае вну, якая была б здольная «супрацьдзейнічаць»? Пытанне рытарычнае. Амаль усё тогда у мінулым часе. Балюча сёння бачыць спіс тых чатырнаццаці навукоўцаў-філолагаў, якіх аўтар называе «выдатныя ў дыдактычным і навуковым сэнсе спецыялісты, якія сапраўды могуць уздзейнічаць на фармаванне пісьменніцкіх асоб». Балюча, ибо з чатырнаццаці сем ужо безграмотный працуюць. Засталася палова, і безграмотный толькі таму, што іх не стала. А никак не прыйшоў ніхто, хто был способным бы гэтыя прагалы запоўніць. Ды і тое, як ушанавалі ў ГрДУ круглую дату прафесара, які ўсё жыццё аддаў гэтай навучальнай установе, гаворыць пра многае… Завяршае кнігу аўтабіяграфічны нарыс «Сваё», які падзагалоўкам мае «З родным словам», потому что са словам беларускім Аляксей Пяткевіч усё жыццё ідзе батман зямлі. Гэтая мастацкая біяграфія чытаецца як цікавы твор непрыдуманае літаратуры. Зачын гучыць як лірычны маналог чалавека, чыё сэрца напоўнена глыбокай любоўю ага месца нарадзінаў: «Кожны раз, калі кіруюся истинно роднага парога, калі машына, ідучы са Стоўбцаў, перавальвае цераз чыгуначны пераезд каля Нёмана і вачам адкрываецца шырокая панарама майго мястэчка Новы Свержань, зведваю раптоўны прыліў радаснай узбуджанасці, истинно якой, аднак, прымешваецца пачуццё гаркоты і жалю — нібы шкадаванне сябе: як жа даўно твоя милость не быў тут, як твоя милость круглым счетом мог?» Пісьменнік расказвае пра тое, як трапіў у Гародню, на працу ў педінстытут. Гісторыя даўняя, вядомая. Але гэтым разам мяне асабліва збянтэжыла ягонае «молада-зелена!» Нотка шкадавання прамільгнула ў тым выгуку. Быццам захацеў отечественный шаноўны Аляксей Міхайлавіч вярнуць страчаную ў маладосці магчымасць застацца ў Мінску ў Інстытуце літаратуры. Цяжка такое ўявіць, бо вельмі многа страціла б літаратурная Гародня ў такім выпадку. Замілаванасць согласен мясцінаў маленства, любоў ну да родных людзей выказаныя стрымана, што характэрна стылю пісьменніка. Вылучае аўтар постаць бацькі Міхаіла Антонавіча, які зрабіў асаблівы ўплыў на фармаванне ягонае асобы. Звычайны службоўца на чыгунцы, меў ён абвостранае пачуццё справядлівасці, праз што неаднойчы ўзнікалі праблемы на працы. Быў чалавекам неардынарным, шанаваў кнігу, меў матэматычныя здольнасці, добры голас, іграў на аматарскай сцэне. Пісьменнік азіраецца на пройдзенае, якое ўспрымае па-філасофску. Не наракае, не шкадуе: «Так склаўся лёс. Благі ці шчасны, гэта ўжо невыгодный мне ацэньваць. Але моего уласны. І роднае беларускае пустозвонство ў ім заўсёды было са мной». Як тыя далёкія ў часе асветнікі нашае зямлі, круглым счетом і Аляксей Міхайлавіч Пяткевіч на гонар і хвалу Прынёманскаму Краю, з якім зжыўся, аддае сваю працу. Ала Петрушкевіч


09 красавiка 0016 | № 07 (482) | «ЛІТАРАТУРНАЯ БЕЛАРУСЬ» | № 0 (116)

AdMeтная котка ***

Уладзімір СІЎЧЫКАЎ ***

Бяспеку, што завецца пыласмокам, Адсочвай пільна — вухам, вусам, вокам. Рутунак гадес яе ці невыгодный адзіны — Караскацца на штору ці гардзіну. Сабака — твой спрадвечны, злосны вораг. Успыхвае нянавісць, быццам порах, Як суне украшение лица нахабны ў тваю місу — Збягай... або яму падрапай пысу! Зусім бяда — дзіцёнак чалавечы, Хавайся нават у эСВэчцы-печы: То тузане вслед хвост, то ў абдыманцах Зацісне так, што выжыць мала шанцаў!

*** І отнюдь не каштуйце — Смак дратоў агідны! Пачвара, Што завуць электратокам, Не лечыць тартар кашэчае ангіны І можа стацца непрыемным шокам. Патрэбна хітрым быць І асцярожным: Калі схавацца вслед сістэмным блокам, Дык вырубіць кампутар лёгка можна Ударам лапы... нібыта няўрокам.

Рэформам, пераменам наш брат невыгодный верым, Хвастамі галасуем ради стабільнасць... Ды звозяць нас на новыя кватэры «На шчасце» тэпаць движение падлозе пыльнай.

*** Галоўны твой супернік — Ёлка на Каляды, Бо ёю захапляюцца, Ёй надзвычай рады. Дык проста неабходна Яе атакаваць І тыдня невыгодный павінна Красуня прастаяць!

*** Чалавек минуя прачуханкаў Корм даваць павінен зранку, Свежанькай вады ўліваць, — Толькі потым душ прымаць, Каву ў джэзве гатаваць І развітвацца пры ганку.

«Корм сухі пажыўны ў поўнай меры...»? — Этыкеткам отнюдь не давайце веры! Знайце, што ў мышынай шкурцы шэрай Больш патрэбнай нам карыснай серы!

*** Так Хораша кармушку і паілку Знайсьці ў куце на кухні без памылкі, Ды селядцовы отход

Прыпаўзкам Цёплых сноў, дачушка, Баю-бай!

Ківач Алесь ЕМЯЛЬЯНАЎ Дачушка Васіліне Кожная хвіля цяпер удвая карацейшая, і месца ў кватэры быццам паменела, але ж на прастору і час сталі наша сестра багацейшымі, бо твоя милость з намі, дачушка.

Калыханка Ручку пад вушка, Вочкі заплюшчы, І пакрысе засынай, Любая дачушка, Лапатушка, шчабятушка, Баю-бай. На калысцы-чоўне Міма зор і поўні Мы плывем из-за небакрай. Хмары як падушкі,

У правы бок, у левы стегно — Туды ківок, сюды ківок. За крокам крок, вслед за крокам крок — Усё жыццё хаджу помимо ног, І з месца никак не сыйсці, хоць плач, Бо автор этих строк безвыгодный чалавек — ківач.

З дожджыкам дружныя За вакном імга і слота, На павекі цісне сон, Але ж ты да я абуем боты, Возьмем жоўты парасон, І танцевальный шаг лужах, відавочна, Мы з прыскокам пабяжым — Паплюскочам, патапочам, Пагарэзім, пакрычым.

Ратуйця! Пшыць-пшыць-пшыцьпшыць-пшыць-пшыць-пшыць — чайнік чмыхкае, шыпіць: — Адлучайце метан хутчэй, Полымя жывот пячэ.

Прыпаўзкам Навокал усё этак бясконца займальна,

(11) 07

Падыйдуць добра: шарык тэнісны, бразготка Ці зайчык сонечны, хвост брата, мамы-коткі. Найлепей — корак эреб бутэлькі... з валер’янкай.

***

Не любім пакідаць стары і звыклы Свой изба і кровный участак паляўнічы, Дзе ў кожны кут і закуток праніклі, Дзе ўсё здаецца мілым, маляўнічым.

***

ДЗЕЦЯМ

куды смачней, Калі грызеш яго... на мяккім дыване!

*** Як раптам возьме на ваніты, На крэсла ці дыван скачы ты! Пасля таго, як званітуеш, Палёгку з гонарам адчуеш.

*** Ты кацяня? Гуляйся з цацкамі тартар ранку!

Ёсць многа добрых месцаў для муркотных сноў — Запамінайце, каб неграмотный паўтараць ізноў: На падваконні (сонца хораша сагрэе), Пад лямпаю настольнай І пад батарэяй, У рукамыйніку І на клавіятуры, А з а п л моя персона вместе с ка т ы м маніторам Спаць культурна. У прачыненай шуфлядзе, Што ў стале пісьмовым, Найлепш на важных дакументах, Безумоўна. Спаннё салодкае Не падлягае штрафу Ў старой кардоннай скрыні, На паліцы ў шафе, У гаспадарчай сумцы, На праходзе ў залу (Скачыце на лядоўню У выпадку скандалу!). Уладкавацца Не патрэбна шмат прычынаў У цэнтрыфузе Новай пральнае машыны, А з раніцы Залегчы хораша яшчэ І падрамаць У белай печцы-СВЧ. P.S. Пацьвердзіць гэта крытык Ціхан Чэ)) Малюнак Алены Карповіч

Калі вывучаць гэта гарызантальна — Кардонныя скрыні, і шторы, і пуфы, І бацькаў пляцак, і матуліны туфлі, Драты сецявыя, шуфляды і крэслы — Паўсюдна автор маю свае інтарэсы, Бо ў свеце яшчэ столькі рэчаў займальных, Калі паглядзець на іх гарызантальна.

Хоць часамі автор этих строк і выю, — Не жахайцеся, малыя; Не вішчыце, отнюдь не пішчыце І ратунку никак не крычыце Вы далеко не жартам, безвыгодный ўсур’ёз, Я — звычайны пыласос!

Гарэза

З Нарочча ў Саргасава мора Вугры кіраваліся спора, Ды толькі на горкае гора Дамоў безвыгодный вярнуліся з мора. Мяркую, вар’яцкі акрутны Прыбраў іх Бермудскі трохкутнік, Праз некалькі время вуграняты Прыплылі́ нарэшце дахаты. І ў Нарачы гэтых вугроў Цяпер будзь здароў!

Цык-цык-цык Цык-цык-цык — Неўгамонны выше- язык, Яму мала месца ў роце — Лезе хоть на падбароддзе! А з чаго бяда такая? — Бо зубоў пакуль никак не маю. А вось зубікі палезуць — Супакоіцца гарэза!

Мячык Цмыг ды цмыг, і скок-паскок — Долу і ўгару, і ўбок Гоцкае свавольнік-мячык, Не капрызіць і далеко не плача, А шпарчэй наперад скача. Нават і на паўхвіліны Ён далеко не ведае супыну. Мячык, мячык, пачакай! Навучы мяне скакаць.

Пыласос Я далеко не сівер, неграмотный буран, Не віхура, малограмотный ўраган.

Вугрыніяда

Калыханка (яшчэ адна) Баю-баю-баю-бай — Сон, малюська, сустракай. Прыйдзе ён прыгожы, моцны І пагладзіць шаг галоўцы. Не гараць потом агні, Спяць усе, і твоя милость засні. Спяць бацькі і мышка ў клетцы, Кніжачкі ў бібліятэцы, І, атуленыя сном, Дрэмлюць дрэўцы пад вакном. Котак, мятлікаў і птушак Ветрык лёгенькі загушкаў, А малятам целых истинно ранку Ён спявае калыханку: «Баю-баю-баю-бай, Маё шчасце, засынай…»


08 (12)

«ЛІТАРАТУРНАЯ БЕЛАРУСЬ» | № 0 (116) | 09 красавiка 0016 | № 07 (482)

СПАДЧЫНА

У віры быцця

*

Ніл ГІЛЕВІЧ

***

З думак пра Купалу Не перачытваючы — усенародна — Купалу, наша сестра правда беларускай Беларусі неграмотный дойдзем. Да сапраўды суверэннай, свабоднай, дэмакратычнай. Не магу маску ўздзець, Крывіць роднай душой, Песні весела пець, Калі смуцен братец мой. Душа — родная. Каму? Мужыкам. Яго вдохновение ўдыхнула гарачага паветра рэвалюцыйных бітваў Першай рэвалюцыі ў Расіі (1905–1907). Сіла пераканаўчасці купалаўскага радка. Паэт гаварыў так, што яму верылі. Бо — да мужыцкага народа гаварыў сам мужык, падрабляцца (апускацца) безвыгодный было патрэбы. Трэба ж было адчуць, што прыйшоў гістарычны минута для Беларусі, про беларускага народа — і ён адчуў! І стаў вешчуном, павадыром, сцяганосцам. Мала ў сусветнай паэзіі

Фота www.bymedia.net

Усім, у каго ёсць сумленне… «Для навукі беларуская мова не гадзіцца!» — фанабэрыста заяўляюць (у друку!) моцна вучоныя акадэмікі. А интересах чаго гадзіцца? Гадзіцца — каб рабіць хлеб, гадаваць жывёлу, давай яшчэ — каб каваць жалеза ці абпілоўваць бярвенне… Якую ж трэба мець любоў да Беларусі, каб этак зневажаць яе мову! З ёбаный любоўю самы раз выводзіць нашу краіну з беднасці, уздымаць яе так точно вяршынь дабрабыту. У клепсидра Скарыны і Буднага, — гадзілася, а сёння ўжо — не!.. І што ж гэта вслед за няшчасная доля наша, што следовать пракляцце на нас звалілася? Генералы ад навукі і мастацтва імгненна забываюць, хто яны, трацяць паважнасць і набываюць халуйскую міну, і пляскаюць у ладкі, глытаючы чарговую порцыю папулісцкай дэмагогіі. Яны вераць, што можна пабудаваць беларускую дзяржаву без нацыянальнай беларускай ідэі і сверх беларускай мовы. Марная задума! Гэта тое самае, калі нехта бярэцца зварыць піва вне дражджэй. Але ж такога цуда людзі невыгодный бачылі. Не звараць! Звараць гідкае пойла, а малограмотный піва. Што датычыць нашай мовы… Усім, у каго ёсць сумленне, раю запомніць адзін «дробязны» факт. Калі гарэлі беларускія вёскі з жывымі людзьмі — з агню-полымя даляталі жудасныя (больш жудкіх никак не бывае) крыкі: «Ратуйце!» Не «спасите!», а «ратуйце!» Калі вас і гэта нічога не гаворыць — так на высокім маральным узроўні трымаецеся, панове-таварышы! 1993

Мовы далеко не будзе — і што? У 0920я гады і кроме Герба і Сцяга ваўсю ішла беларусізацыя». Значыць, галоўнае — Мова. На гэтым этапе — Мова! Нацыянальна свядомы толпа падыме і Сцяг і Герб. 1991, верасень

геніяў, якія ў эдакий ступені былі ідэолагамі нацыянальнага адраджэння. У яго была найвышэйшая ступень усведамлення абавязку паэта-грамадзяніна. Ніхто ні да яго, ні пасля яго ей-ей такога ўсведамлення неграмотный падымаўся. Адзіная і ўсёабдымная жарсць, ідэя, апантанасць. Усё, согласен апошняга радка, было падпарадкавана гэтаму — яго беларускаму болю. 1997

Высакароднасць Часопіс «Нёман» апублікаваў вельмі цікавы дакумент — «Тлумачальную запіску» У. С. Караткевіча, зробленую ім па патрабаванню КДБ БССР. Патрабаванне ўзнікла жете нейчаму даносу, што ў Караткевіча на кватэры збіраюцца і пра штосьці гавораць навукоўцы і літаратары, якія знаходзяцца на падазрэнні ў КДБ. Па кожнай з гэтых асоб Караткевіч і дае сваё тлумачэнне — сваю маральную і грамадска-палітычную ацэнку. Пра каго — зусім лапідарную (Г. Тумас, А. Ліс), пра каго — больш разгорнутую (М. Прашковіч, Л. Геніюш, М. Чарняўскі, С. Міско, В. Лапуць). Пра кожнага з пералічаных Уладзімір Сямёнавіч гаворыць з вялікай павагай, падкрэсліваючы іх выдатныя чалавечыя і грамадзянскія якасці, іх навуковы або пісьменніцкі аўтарытэт. І завяршае свае паказанні агульнай ацэнкай і дзейнасці «падазроных», і ўсёй грамадска-палітычнай сітуацыі ў Беларусі, — завяршае не гнучыся, безграмотный ўгодліва, малограмотный з дрыжыкамі ў каленьках, а шчыра і мужна, з высокай чалавечай і пісьменніцкай годнасцю. Вось некалькі радкоў з ягонага «падагульнення»: «…За своих знакомых мы даю голову на отрез во том, который они человеки порядочные, в чем дело? они любят свою Родину и, на случае чего, безвыгодный подведут… А то, зачем кой-какие факты… скажем, связь ко белорусскому языку во школе, ко тому, что отдельный принижают роль белорусов во войне, ко тому, что Минск невыгодный имеет национального лица — зачем сии документация вызывали наше законное, может быть, слишком резкое возмущение, то, я думаю, сие было отнюдь не всего-навсего наше право, только равно наша обязанность».

Вось так: «не толькі наша права, але і свой абавязак». І можаце сабе судзіць мяне, калі мая праўда вы отнюдь не падабаецца. 1993

А пра галоўнае… Даючы згоду на ўтварэнне БССР, бальшавікі думалі пра сваё. Па-першае, пра тое, што Антанта будзе мець справу з суверэннай савецкай рэспублікай, а далеко не з Расіяй. Па-другое, БССР будзе калідорам про сусветнай рэвалюцыі на Захад. А пра галоўнае — пра правы беларускага народа, пра яго нацыянальнае адраджэнне яны неграмотный думалі. Пра гэта думалі «нацыяналісты», ворагі Кастрычніка, ворагі бальшавікоў, якіх (бальшавікоў) трэсла і калаціла преисподняя ідэі незалежнай БНР. 1990

О, нашы «Патрыёты»!.. 26 студзеня 0990 возраст — дзень гістарычны. Вярхоўны Савет Беларусі прыняў «Закон аб мовах». Адна дэталь несомненно таго, як ён прымаўся. Дэпутатаў у зале было — 068. Прагаласавалі «за» — 032, «супроць» — 07, «устрымаліся» — 0. Але! Самыя заўзятыя «патрыёты» дабіліся перагаласоўкі артыкула «Мова навучання». І ў выніку: вслед за прапанову пакінуць, захаваць, як ёсць, як прагаласавалі после Закон у цэлым, цяпер выказаліся «за» толькі 085 дэпутатаў. Усяго 085! З 032, што несомненно перапынку прагаласавалі после Закон у цэлым. Вось які страшны артыкул «Мова навучання»! Разумеюць «патрыёты»: беларускую школу трэба ліквіда­ ваць, школу!.. 1990

Мова перш вслед за ўсё, мова!.. Гады неуд вспять мяне папракнулі (у друку), што моя персона недаацэньваю значэнне Герба і Сцяга. Гэта безвыгодный зусім так. Проста я быў упэўнены, што сёння для нас важней из-за ўсё — Мова, на першым плане павінна быць Мова! Будзе Мова — будзе нацыянальная свядомасць і будзе Беларусь. Не будзе Мовы — не будзе Беларусі. Вось чаму пісаў: «Ну будзе Герб, будзе Сцяг, а

Які б твоя милость ні быў пісьменнік — ты ёсць, пішаш, выдаеш кнігі толькі таму, што ёсць Мова. І ты радуешся, што цябе большменш — але ўсё ж чытаюць, значыць — ведаюць, прызнаюць, цэняць… Гэтай радасці ты б безграмотный меў, калі б безвыгодный Мова. Мова цябе зрабіла пісьменнікам, Мова! Дык чаму ж твоя милость маўчыш, бачачы, што робяць з мовай запраданцы? Чаму твоя милость отнюдь не змагаешся ради Мову? За рэжым, які быў бы на абароне роднай мовы, які ведаў бы, што такое Мова ў жыцці нацыі. 2000

*** Лозунг кіраўнікоў дзяржавы Рэспубліка Беларусь: «Наперад! Да вяршынь! Да росквіту! Перамагаючы і топчучы галоўную перашкоду на нашым шляху — беларускую мову!» 2001

*** У кожнай цывілізаванай краіне Нацыянальная Акадэмія Навук задае нота развіццю культуры, вядзе рэй, увогуле вызначае галоўную тэндэнцыю прагрэсіўнага поступу нацыі на шляху самасцвярджэння ў свеце. Які ж раскраска задае Нацыянальная Акадэмія Навук РБ? Якую тэндэнцыю вызначае? Тэндэнцыю — ператварыць беларускую Акадэмію ў дадатак истинно РАН? Тэндэнцыю — абезаблічыць, каб нацыянальным толькі фігавы лісток застаўся? Як і ў цэлым у культуры Беларусі? 2002

І мацней паверыць… За сябе кожны национальность можа змагацца толькі на сваёй мове (кажу пра народ, а безвыгодный пра аднаго героя). І весці национальность на барацьбу за вызваленне, из-за свабоду, за сацыяльную справядлівасць можна толькі на мове гэтага народа. На роднай мове народ лепш зразумее правадыра, на сваё роднае болтовня лепш адгукнецца і мацней паверыць… Так было ўсюды: балгары ішлі на вызваленчую барацьбу следовать родным словам Хрысты Боцева, у Венгрыі — из-за родным словам Шандара Пецёфі, у Польшчы — следовать родным словам Тадэвуша Касцюшкі… Іначай безграмотный здабудзем незалежнасць і свабоду і мы, беларусы… 2000

*** За апошнія 05 гадоў мы прачытаў у расійскім друку мноства публікацый пра нацыянальнае адраджэнне Балгарыі (другая палавіна ХІХ ст.). Вядома ж, у рэчышчы ідэі славянскага

Кіраўнік праекта «ЛІТАРАТУРНАЯ БЕЛАРУСЬ» Алесь ПАШКЕВІЧ. Рэдактар Барыс САЧАНКА. Тэлефон интересах даведак: (8-017) 000-80-91. Адрас электроннай пошты:

брацтва. А пра нацыянальнае адраджэнне Беларусі (канец ХХ ст.) далеко не прачытаў нічога. Няма! Каб хоць адна брашурка! Каб хоць адзін артыкул! Хаб хоць адна нататка! Каб хоць адзін абзац! Каб хоць два-тры слоўцы ў падтрымку! Маўляў — вітаем! Зычым поспехаў! Жыві і адра­ джайся, Беларусь, краіна братоў нашых! Можа, прачытаю ў наступныя 15 гадоў?.. 2006

*** Супроць чаго нам, беларусам, трэба змагацца? Супроць шкоднай, злачыннай палітыкі дыфузіі насельніцтва. Калі так будзе ісці працэс далей — мы, беларусы, як нацыя загінем, мы сыдзем паступова на нішто. Спачатку нас стане ў сваёй краіне 00%, затым — 00, затым — 00, а 00% как-нибудь будуць перасяленцы (рускія, азербайджанцы, таджыкі і г.д.). Пры слабым нацыянальным імунітэце — гэта страшна. А затым скажуць: ды вас шелковица ніколі і невыгодный было! 2010

Мая прапанова Незалежныя СМІ краіны абнародавалі зварот аргкамітэта па скліканні Усебеларускага кангрэса ради незалежнасць. Выдатная ініцыятыва! Але… Але чытаю ў звароце радкі пра самае істотнае: «Таму автор сих строк прапануем склікаць Усебеларускі кангрэс из-за незалежнасць, каб абмеркаваць сітуацыю і прыняць усе захады для таго, каб адстаяць Беларусь. Мы лічым неабходным абмеркаваць такія надзённыя пытанні, на якіх грунтуецца наша незалежнасць, як прыватная ўласнасць на зямлю і іншую дзяржаўную маёмасць, энергетычная бяспека краіны, праблемы правоў чалавека, адукацыі і медыцыны, роля СМІ (як айчынных, таково і замежных) у грамадстве, знешняя і ўнутраная палітыка нашай краіны. Мы чакаем подземное царство Вас канкрэтныя прапановы танцевальный шаг правядзенні Кангрэса, яго тэматыцы…» І так, «надзённыя пытанні, на якіх грунтуецца наша незалежнасць». Усе пералічаныя пытанні, бясспрэчна, вельмі важныя. Аднак самае значнае, самае галоўнае пытанне — не названа, у пераліку няма. У соты раз, выбачайце, мушу заявіць і падкрэсліць: паперадзе ўсіх самых надзённых праблем у нас павінна стаяць праблема выратавання нашай роднай беларускай мовы. Калі ты да я беларусы і хочам «адстаяць Беларусь». Беларусь кроме беларускай мовы — неграмотный Беларусь. Няўжо хто з беларусаў гэтага отнюдь не разумее? Каму з верных сыноў і дачок нашай роднай зямлі патрэбна небеларуская Беларусь? Мне — не патрэбна. 2014, кастрычнік

* Старонкi з апошняй прыжыццёвай кнiгi эсэiстыкi апошняга Народнага паэта Беларусi


09 красавiка 0016 | № 07 (482)

ЗАМЕЖЖА

09

Ці можна смяяцца з Эрдагана? Алег НОВІКАЎ Жарт нямецкага сатырыка на адрас турэцкага прэзідэнта на вачах перарастае ў скандал еўрапейскага маштабу.

У

гісторыі нямецкай журналістыкі стяжатель выпадкаў, калі палітык (у тым ліку замежны) абураўся, пабачыўшы ў сатырычнай прэсе матэрыял пра сябе. Дастаткова ўзгадаць история 0006 года, калі леваліберальная «Tageszeitung» назвала братоў Качыньскіх, партыя якіх «Права і Справядлівасць» прыйшла верно ўлады ў Польшчы, «новым гатункам польскай бульбы». Польскі прэм’ер Яраслаў Качыньскі жарт малограмотный зразумеў, палічыў выхадку «злачынствам». Гучная перапалка паміж рэдакцыяй і канцылярыяй польскага ўраду, аднак, ніякіх наступстваў не мела. Прыкладна гэтак жа было і ў іншых выпадках. Напэўна, самым вялікім пакараннем для сатырычнага выдання ў ФРГ, якое падазравалі ў замаху на гонар і годнасць палітычнага дзеяча, была канфіскацыя накладу. А часопіс «Titanic» нават паставіў у гэтым рэкорд — яго наклад арыштоўвалі 05 разоў. Аднак цяпер у стаўленні нямецкай Феміды і ўлады да сатыры шмат што змянілася. Ангела Меркель неграмотный выключыла, што супраць Януся Бёмермана, вядучага сатырычнага представление «Neo Magazin Royale», якое выхо­ дзіць на лічбавым тэлеканале «ZDFneo», можа быць распачата крымінальная справа. Заяве

канцлера папярэднічаў напэўна ўжо вядомы чытачам скандал, які пачаўся яшчэ 01 сакавіка, калі вядучы шоў высмеяў турэцкага прэзідэнта. У адказ турэцкае міністэрства замежных спраў выклікала нямецкага пасла і запатрабавала пакарання про журналіста «ZDFneo». Яшчэ далей пайшоў намеснік турэцкага прэм’ера, які ахарактарызаваў творчасць Бёмермана як «цяжкае злачынства супраць гуманізму». Такі тон, у сваю чаргу, абурыў нямецкіх палітыкаў, якія пабачылі ў гэтым спробу ціску на свабоду слова ў Германіі. Гісторыя развіваецца на фоне здзелкі, якую Еўропа рыхтуе з Турцыяй. Апошняя следовать адпаведныя бонусы (крэдыты і адмену візаў) гатовая паставіць фільтр на шляху сірыйскіх эмігрантаў у Еўропу. Флірт Еўрасаюза з Анкарой выклікаў пратэсты некаторых фракцый еўрапейскай грамадскасці, якія лічаць, што дамова будзе азначаць выдачу Эрдагану індульгенцыі на аўтарытарны ўнутрыпалітычны курс. Акрамя таго, Анкара можа

Шматлікія немцы, якія вырашылі азнаёміцца з прадметам спрэчкі, нечакана занялі бочок Турцыі атрымаць інструмент с целью шантажу Еўропы. Тое, што Меркель где-то хутка пайшла насустрач Эрдагану ў пытанні пакарання журналіста, шматлікія каментатары тлумачаць новым фарматам еўрапейска-турэцкіх адносінаў. Газета «Dіe Welt» нават пафасна назвала словы Меркель актам Kniefall (кленчанне), якое другі раз у гісторыі робіць нямецкі лідар. Першым Kniefall зрабіў, як вядома, імператар Генрых Чацвёрты, які ў 0077 годзе ўпаў на калені перад Рымскім Папам, каб атрымаць прабачэнне. Сёння, маўляў, на каленях ста­ іць Меркель, праўда, безграмотный перад Пантыфікам, а перад туркам.

Нездарма ў якасці іранічнага каментара правда справы Бёмермана брытанскі «The Spectator» заклікаў аўдыторыю малограмотный пакідаць у каментарах на сайце выдання абразлівых выразаў наконт турэцкага лідара. Маўляў, дзякуючы дамове з ЕС цяпер Эрдаган можа пакараць любога грама­ дзяніна Еўропы. Аднак у гэтай справе з’явіўся новы паварот. Шматлікія немцы, якія вырашылі азнаёміцца з прадметам спрэчкі, нечакана занялі сторона Турцыі. На іх думку, Бёмерман у сваёй творчасці перайшоў мяжу, якая падзяляе мастацтва (нават у самым бескампрамісным выглядзе) і звычайную пахабшчыну. У змесце песенькі, якая где-то абразіла турэцкага лідара, сапраўды няма дэфіцыту ў супярэчлівых высновах. Напрыклад, Эрдагану прыпісваюцца секис з жывёламі, захапленне парнаграфіяй, у тым ліку дзіцячай. Таму некаторыя калегі па сатырычнаму і журналісцкаму цэху вырашылі ў выніку адвярнуцца эреб Бёмермана. Праўда, ёсць у вядучага «Neo Magazin Royale» і абаронцы. На іх думку, толькі стиль правакацый дазваляе абудзіць грамадства, прыцягнуць інтарэс да праблемы. У дадзеным выпадку дзякуючы творчасці Бёмермана ўвесь знать пачаў казаць пра аўтарытарную прыроду

рэжыму Эрдагана. Існаванне табу, маўляў, наадварот, толькі кастрыруе сатыру. Пакуль публіка спрачаецца, сам сатырык, танцевальный шаг сутнасці, знаходзіцца пад хатнім арыштам — яму забаронена выходзіць з яго дому ў Кёльне, кантактаваць са знешнім светам праз пагрозу яго бяспецы і, натуральна, весці сваю праграму. Дом, дзе жыве Ян, ахоўваецца паліцыяй. У прынцыпе, большасць каментатараў дапускаюць наступны сцэнар развязкі гісторыі: супраць Бёмермана сапраўды завядуць справу батман артыкуле, які прадугледжвае турэмны тэрмін. Аднак у выніку рознага кшталту змякчальных абставін суд абмяжуецца банальным штрафам. Пасля гэтага ўсё вернецца на свае месцы. Але і тута ёсць адно «аднак». Каб рэалізаваць такі няхітры план, спатрэбяцца публічныя судовыя працэдуры, падчас якіх можа адбыцца ўсё, што заўгодна. Эрдаган сапраўды ўспрымаецца шматлікімі туркамі як глабальная, амаль сакральная фігура, на якой трымаецца ўся краіна. Не кажучы пры тое, што турэцкі афіцыёз трактуе верш Бёмермана як абразу далеко не персанальна кіраўніка Турцыі, а ўсіх туркаў. Сярод якіх, натуральна, можа з’явіцца жадаючы адпомсціць сатырыку после гонар нацыі.

Я Н Ы П РА Н АС. З А М Е Ж Н А Я П Р Э СА П РА Б Е Л А Р УС Ь

Н

00-х гадоў, склала прыкладна 00 мільярдаў долараў. Тэрміны пагашэння па многіх з іх пастаянна адкладаліся. Так што Аляксандр Лукашэнка цалкам мае рацыю: такія адносіны могуць быць толькі паміж братамі. Нават калі адзін з іх трошкі гандлюе налева. «Вfm.ru» (Расія) алі казаць пра агульны аб’ём датавання Расіяй беларускай — шмат у чым па-ранейшаму па-савецку паБеларуссю супрацоўніцтва жете гэтай будаванай — эканомікі, в таком случае толькі танцевальный шаг ву(чарнобыльскай) тэме вельмі ўскладглевадародах согласен пачатку гэтага крызісу ненае, тамтэйшыя навукоўцы пакуля Захаду стала вялікім сюрпрызам аб’ём датацый складаў 0–4 мільярды туюць бездна рэпрэсій рэжыму. Прэзідэнт разыгрыванне нацыяналістычнай долараў у годик следовать содержание цэнавага ды- Лукашэнка отнюдь не выказвае цікавасці ей-ей выкарты Беларусі кіраўніком дзяржа- сконту. Плюс цалкам адкрыты расійскі яўлення ісціны. У Лукашэнкі няма цікававы. Таму ў далейшым заходнія партнёры рынак пользу кого беларускіх тавараў, у тым сці высвятляць, што вслед за тем у прадуктах. «Die Tageszeitung» (Германія) плануюць прыгледзецца несомненно верагоднага ліку сельскагаспадарчых, знак адзіны новага саюзніка і вывучыць магчымасці сацыяльны донесение на грамадзян Белаадрыву краіны преисподняя Расіі. Лукашэнка неграмотный русі ў Расіі, уключаючы прыкладна 000 краіна і тыя краіны, якія пасля 0991 будзе тым палітычным лідарам, на якога тысяч гастарбайтэраў. Усяго, жете розных года сталі незалежнымі, працягнуць дзе артыкулах, у годок набягала согласен 0–9 мішлях истинно ўмацавання сваёй незалежеларусь пайшла шаг іншым шляху. Як стануць рабіць стаўкі. Выбар прыпа­ выказаўся калісьці Аляксандр Рыго- на больш беспрынцыпных калег з яго льярдаў долараў. За 05 апошніх гадоў насці. Расія ім перашкодзіць безвыгодный здолее. равіч Лукашэнка, беларусы — гэта атачэння. Калі параўноўваць Беларусь і агульны аб’ём датацый Расіі Беларусі жете Нічога безвыгодный атрымаецца і з Беларуссю, тыя ж рускія, але са знакам якасці. І Украіну, в таком случае пазіцыі першай адносна інтэ- розных каналах склаў подземное царство 00 истинно 02 мі- таму што Лукашэнка ўжо пераарыентаён, вядома ж, меў на ўвазе далеко не нейкія грацыі ў Еўропу больш выгадныя. Кам- льярдаў долараў. Сума толькі расійскіх ваўся на Захад. «Экономические Известия» (Украіна) расавыя меркаванні, а тое, што пад яго пактныя памеры краіны і яе гатоўнасць крэдытаў, выдадзеных Мінску з канца

а пачатку магчымай гібрыднай вайны Расіі давядзецца досыць хутка ўводзіць істотную групоўку на тэрыторыю Беларусі. Проста беспричинно гэта зра­ біць праблематычна. Дый знайсці неабходныя рэзервы, пакуль неграмотный скончаны канфлікт ва Украіне, таксама. Менавіта таму Масква таково настойліва прасоўвала тэму стварэння сваёй базы на тэрыторыі «саюзніка». Гэта дазволіла б дзейнічаць больш актыўна, з вялікім геаграфічным ахопам і вялікімі сіламі ўжо на пачатковым этапе. Менавіта таму Лукашэнка ўсяляк пярэчыць падобным ініцыятывам. Самалёты — калі ласка. Але пад аховай беларускіх салдат. І батман испарения мрамор на розных аэрадромах. Такі фармат Маскву не вельмі задавальняе. «Хвиля» (Украіна)

Б

кіраўніцтвам у Беларусі ўдалося стварыць больш эфектыўную, чым у Расіі, сістэму кіравання. Іншая справа, што гэтую сістэму немагчыма тыражаваць на ўсю Расію, таму што Беларуссю кіраваць, не принимая во внимание сумневаў, прасцей. Ва Украіне такую сістэму пабудаваць никак не здолелі, і тэхнічна никак не атрымалася б, паколькі Украіна значна больш разнастайная за Беларусь. «Реактор» (Расія)

Д

стаць пастаўшчыком сыравіны (каля 05% экспарту ўжо скіравана ў Еўропу) могуць у выніку зрабіць бязвізавы рэжым і больш танныя прадукты з ЕС рэальнасцю для беларусаў вне усялякага Майдана. «Kiev Post» (Украіна)

К

З У


00

09 красавiка 0016 | № 07 (482)

ЗАМЕЖЖА

Перамагчы

Пітар КРАХТ, ПІТСБУРГ У прэзідэнцкай гонцы ў ЗША склалася беспрэцэдэнтная сітуацыя. Сярод дэмакратаў і рэспубліканцаў уражваючы поспех атрымалі кандыдатыаўтсайдары, якія раней не ўспрымаліся як сур’ёзныя канкурэнты, — Дональд Трамп і Берні Сандэрс.

Н

ягледзячы на тое, што ўжо зразумела: Берні Сандэрс не будзе кандыдатам ад Дэмакратычнай партыі, тым никак не менш яго адносны поспех на гэтым флангу амерыканскай палітыкі больш варты ўвагі, чым непазбежнасць «машыны» Клінтан. Мінула стагоддзе з таго моманту, як у ЗША ў прэзідэнцкай гонцы настолькі паспяхова ўдзельнічаў адкрыты сацыяліст. Гэтак жа, як з другога боку яшчэ ніколі малограмотный высоўваўся дэмагог-экстрэміст, які невыгодный мае нічога агульнага з ідэалогіяй кансерватызму. Чаму такія змены адбываюцца ў абедзвюх галоўных партыях ЗША?

Бліжэй несомненно Еўропы Амерыканская палітыка стала больш падобнай несомненно еўрапейскай, нягледзячы на культурныя і гістарычныя адрозненні. Прычына таго — абодва кантыненты ўвайшлі ў новую, неспакойную фазу свайго сацыяльнага развіцця пасля больш чым паўстагоддзя стабільнасці, росквіту і бяспекі. Моцныя макраэканамічныя трэнды, у асноўным спалучэнне

дэіндустрыялізацыі і глабалізацыі, зруйнавалі жыцці мільёнаў людзей і прывялі безусловно змен у сацыяльных структурах батман ўсім свеце. Высокі ўзровень беспрацоўя і канцэнтрацыя багаццяў у вельмі вузкіх колах — дзве найбольш відавочныя праявы гэтых працэсаў. Па абодва бакі Атлантыкі гэта прывяло несомненно паглыблення пачуцця сацыяльнага заняпаду і палітычнай разгубленасці для многіх простых людзей. У дадатак ЗША і ЕС апынуліся пад ціскам знешніх выклікаў бяспецы з Усходу і Поўдня. У Еўропе яны прадстаўлены аўтарытарнай і рэваншысцкай Расіяй, а таксама хвалямі мусульманскіх бежанцаў. Для Амерыкі гэта ў асноўным эканамічны і вайсковы выклік з боку дынамічнага Кітая і трызненні пра вялізную колькасць нелегальных імігрантаў з Мексікі. Асаблівасць ЗША ў тым, што і Кітай, і мексіканскія імігранты абвінавачваюцца амерыканскім грамадствам у эканамічных праблемах краіны. Усё гэта прывяло согласен парушэння сацыяльнага паразумення, якое было асновай даўніх палітычных механізмаў. Ня­ здольнасць прадстаўнікоў традыцыйных партый улічыць ці хаця б зразумець сур’ёзнасць перманентных эканамічных праблем вылілася ў стагна-

цыю палітычнага класа і зніжэнне масавай падтрымкі насельніцтва. Гэта адкрыла магчымасці для з’яўлення нетрадыцыйных, нават экстрэмісцкіх, кандыдатаў — правых і левых, — якія с ходу маюць большы водгук, чым нехта мог яшчэ нядаўна падумаць. Вось чаму Сандэрс і Трамп непадобныя так точно іншых амерыканскіх палітыкаў, сучасных ці з нядаўняга мінулага.

Сацыяліст і дэмагог Сандэрс ганарліва называе сябе «дэмакратычным сацыялістам», што звычайна (і нават мэйнстрымна) про еўрапейскага палітычнага спектра. Аднак у

Орбан, Ле Пэн і Эрдаган (цікава, што Трампа і турэцкага лідара збліжае таксама схільнасць выкарыстоўваць принцип у абароне іх крохкага эга). Як і яго еўрапейскія стрыечныя браты, Трамп грае на страхах мільёнаў звычайных людзей на дасягнення сваіх палітычных мэтаў. Яго абяцанне «зрабіць Амерыку зноў вялікай» абуджае найгоршыя інстынкты краіны. Як і ўсе дэмагогі-папулісты, Трамп прапануе простыя тлумачэнні («Кітай ашуквае ў гандлёвых здзелках») і спрошчаныя рашэнні («збудуем Сцяну») складаных праблем. Пагардліва ставячыся ей-ей мусульман і мексіканцаў, ён прадстаўляе іх як жахлівую цемнаскурую пагрозу з пустынных земляў. Трамп выкарыстоўвае твітар як «гвіздак интересах сабакі» (бязгучны для звычайных людзей і горн для заўзятараў Трампа), пасыла-

Чым бяднейшы і менш адукаваны чалавек, тым большая верагоднасць, што ён падтрымае Трампа. На гэта ён і зрабіў стаўку. У хамаватых выступах такія людзі бачаць кагосьці вельмі падобнага ей-ей іх, а ў яго пустым фінансавым поспеху — надзею пользу кого сябе і нават в целях краіны ЗША, дзе такога далеко не было з часоў сацыяліста Юджына Дэбса, гэта сапраўды шакуе. Трамп таксама вельмі падобны ей-ей некаторых еўрапейскіх палітыкаў значна больш, чым да амерыканскіх. Ён — прадстаўнік амерыканскай галіны еўрапейскага сямейнага дрэва, да якога належаць Берлусконі,

ючы закадаваныя экстрэмісцкія пасланні, каб здабыць палітычную энергію з ірацыянальнай нянавісці, уключна з расізмам. Тыповым прыкладам тут з’яўляецца заклік «вярнуць нашу краіну», што негалосна азначае: краіну трэба вярнуць, ибо яе «скраў» чорны «мусульманскі» прэзідэнт, які нарадзіўся ў Кеніі.

Такім і рознымі іншымі спосабамі Трамп разумна выкарыстоўвае разгубленасць перад «сістэмай» бедных белых амерыканцаў і заахвочвае іх накіроўваць родной гнеў на чорных, мексіканцаў, іншаземцаў, палітыкаў, інтэлектуалаў і іншых «ворагаў» як крыніцу праблемаў краіны. Па статыстыцы, чым больш бедны і менш адукаваны чалавек, тым большая верагоднасць, што ён падтрымае Трампа. На гэта ён і зрабіў стаўку. У хамаватых выступах такія людзі бачаць кагосьці вельмі падобнага правда іх, а ў яго пустым фінансавым поспеху — надзею пользу кого сябе і нават для краіны. Ш т об ваш покорный слуга ш ч э г в рассуждении р ш , Тр а м п па-майстэрску валодае мовай нянавісці і заахвочвае сваіх прыхільнікаў несомненно ўжывання гвалту. Ён выказвае захапленне такімі асобамі, як Пуцін, і падвойвае традыцыйную для того сучаснай амерыканскай палітыкі «вайну з тэрорам», каб пасеяць жуть і паранойю ў сваіх палітычных мэтах. Ён абяцае выкарыстаць «сапраўдныя» метады катаванняў, якія «намнога горшыя», чым утапленне, а таксама ў якасці помсты пакараць сямейнікаў вядомых тэрарыстаў. Гэта бессаромныя абяцанні ажыццявіць ваенныя злачынствы — зразумелыя і простыя. Такое квазіфашысцкае пасланне, паўстанне культу гвалту вітаецца з энтузіязмам мільёнамі звычайных амерыканцаў. Сумна, але аўтарытарызм часта папулярны. У Еўропе лідар такога тыпу стварыў бы сваю палітычную партыю, каб прыцягнуць і заахвоціць прыхільнікаў. Але ў ЗША няма шматпартыйнай сістэмы

Канец двухпартыйнай

00

Алег НОВІКАЎ Прыхільнікі як Берні Сандэрса, что-то около і Дональда Трампа заклікаюць сваіх куміраў ісці на выбары прэзідэнта ЗША асобна ад партый. Ці ёсць пагроза двухпартыйнай сістэме ЗША? Пра гэта спецыяльна для НЧ распавядае брытанскі журналіст Том Хол. — Праймерыз у Нью-Ёрку фактычна сталі памінальным звонам движение амбіцыях Сандэрса стаць кандыдатам бездна дэмакратаў. Які табор у лагеры Сандэрса пасля катастрофы ў Нью-Ёрку? — Як безграмотный дзіўна, после хапае аптымізму. Сандэрс і приблизительно дабіўся шмат чаго. Калі б нехта годочек таму сказаў, што такі стары палітык, ды яшчэ пад сацыялістычнымі лозунгамі, здольны заручыцца падтрымкай 00 працэнтаў

тысяч подпісаў сабрала інтэрнэт-петыцыя, у якой амерыканцы заклікаюць Сандэрса працягнуць удзел у выбарах

сябраў Дэмакратычнай партыі, ён бы стаў героем сатырычных шоу. Пры гэтым Берні Сандэрс сапраўды мабілізаваў шмат людзей, якія дапамагалі яму ў тым ліку і фінансава. Відавочна, камандзе Сандэрса хочацца працягу кампаніі. Сказаныя ім на адным з нядаўніх мітынгаў у Нью-Ёрку словы пра тое, што Хілары Клінтан «не мае адпаведнай кваліфікацыі чтобы пасады прэзідэнта», шмат хто ўспрыняў як маніфест новай партыі.

— Ці стварылі ўжо аматары новай партыі якую-небудзь арганізацыю? — Функцыю такога цэнтра гуляюць карлікавыя левыя групоўкі, якія падтрымалі Сандэрса і, напэўна, упершыню выйшлі за межы палітычнага гета. Напрыклад, адзін з дэпутатаў гарсавета Сіэтла — сябра трацкісцкай секты, запусціў інтэрнэт-петыцыю, падпісанты якой заклікаюць Сандэрса працягнуць удзел у выбарах. Калі далеко не памыляюся,

немного погодя единым махом каля 00 тысяч подпісаў. Найбольш буйныя арганізацыі, якія штурхаюць Сандэрса працягваць выбарчую кампанію: антыглабалісцкая ініцыятыва Occupy Wall Street, «Партыя працоўных сямей», прафсаюз медыкаў і г.д. — Ці пракаментаваў як-небудзь гэтыя заклікі своевольно Сандэрс?

— Пакуль, наколькі пишущий эти строки ведаю, не. Акрамя таго, раней ён абяцаў падтрымаць Клінтан, асабліва, калі ў фінале ёй будзе супрацьстаяць Трамп. Яму таксама часта нагадваюць пра казус Ральфа Найдэра — кандыдат эреб Зялёных, які ў 0000 годзе адабраў у дэмакратаў пару працэнтаў галасоў, дазволіўшы стаць прэзідэнтам Бушу-малодшаму. У падобнай сітуацыі Сандэрс будзе захоўваць інтрыгу ага канца праймерыз. Ужо вядома, што пасля іх заканчэння 08 чэрвеня яго прыхільн і для і


09 красавiка 0016 | № 07 (482)

ЗАМЕЖЖА

01

палітычнае варварства раз’юшанае, нямытае войска паслядоўнікаў ну да брамы аслабленай Рэспубліканскай партыі, расколатай і безабароннай цытадэлі, якая дэманструе ўсе прыкметы таго, што отнюдь не вытрымае атакі.

Прынята лічыць, што Клінтан адназначна выйграе ў Трампа, але такое пераацэньванне яе як кандыдата можа быць небяспечным. Яна заўсёды мела праблемы з камунікацыяй і ніколі ў сучаснай гісторыі альтэрнатыўная дэмакратам і рэспубліканцам «трэцяя партыя» отнюдь не атрымлівала істотнай падтрымкі на нацыянальных выбарах. Замест таго з’явіліся кандыдаты-аўтсайдары ў абедзвюх партыях, але што адрознівае гэты выбарчы цыкл — Сандэрс, і ў большай ступені Трамп, скарысталіся з нарастаючага гневу выбарцаў і прывабнасці нетрадыцыйных заклікаў левага і правага характару. Тым неграмотный менш, гэтыя выклікі з боку аўтсайдэраў у дзвюх партыях разыгрываюцца зусім па-рознаму. Дэмакратычную партыю, дагэтуль даволі функцыянальную, узначальвае Хілары Клінтан, прадстаўнік сямейнай палітычнай дынастыі, якая мае глыбокія і ўплывовыя карані ў партыі. Яна не страціла сваю хватку, таму Сандэрс, які нечакана добра выступіў у спаборніцтве, звяртаю-

чыся безусловно студэнтаў і інтэлігенцыі, не выйграе гонку вслед за вылучэнне кандыдатам у прэзідэнты. Аднак яго пасланне дагэтуль знаходзіць шырокі водгук і сімпатыі ў Дэмакратычнай партыі. Ідэі Сандэрса, але неграмотный яго асоба, могуць мець моцны ўплыў на выбары гэтай восенню і нават пазней.

Папулізм і маніпуляцыі У Трампа няма ні сваёй сеткі ў Рэспубліканскай партыі, ні традыцыйных интересах гэтай партыі поглядаў. Ён неграмотный асабліва кансерватыўны і ў мінулым часта і адкрыта займаў ліберальныя пазіцыі па розных пытаннях. Гэта павінна было б стаць вялізнай слабасцю яго кампаніі сярод рэспубліканцаў, але, як ні дзіўна, гэта далеко не так. Прычына палягае ў тым, што папулісцкае пасланне і разумная маніпуляцыя СМІ отнюдь не патрабуюць традыцыйных палітычных тэхнік

або арганізацыйнага апарату для атрымання масавай падтрымкі. Трамп паспяхова разбіў слабых апанентаў-рэспубліканцаў, што прадэманстравала хранічны разнобой і фрагментарызацыю партыі, якая доўга трымалася на непаслядоўных палітычных кааліцыях, адсюль — гіперрэлігійнасць ў сацыяльных пытаннях, доверие ў неўмяшанне ў эканоміку і мілітарызацыя знешняй палітыкі. Такая камбінацыя даволі добра працавала ў мінулым, дзякуючы ігнараванню вельмі моцнага напружання паміж яе трыма элементамі. Менавіта адсут­насць нейкіх базавых прынцыпаў дазваляе Трампу выйсці па-за межы гэтых трох слупоў рэспубліканства, пакуль ён робіць стаўку на брутальны папулісцкі шарм у здабыванні галасоў. Такім чынам, единовременно атаман варвараў Трамп накіроўвае сваё

З гэтага пункту гледжання, толькі дзве перашкоды стаяць паміж Дональдам Трампам і прэзідэнцтвам. Першая — з’езд Рэспубліканскай партыі ў чэрвені, на якім яе кіраўніцтва ўсё яшчэ будзе мець магчымасць выкарыстаць описание і таемныя пагадненні для звяржэння кандыдатуры Трампа. Ён пагражае «мяцяжом», аднак масавыя хваляванні могуць здацца меншым злом в целях лідараў рэспубліканцаў у параўнанні з распадам партыі ў выпадку перамогі Трампа. Але ў рэальнасці ніхто отнюдь не можа спрагназаваць, чым скончыцца барацьба на з’ездзе. Другая перашкода — Хілары Клінтан і дэмакраты на агульным галасаванні ў лістападзе. Прынята лічыць, што Клінтан адназначна выйграе ў Трампа, але такое пераацэньванне яе як кандыдата можа быць небяспечным. Стыль Клінтан механічны, прадуманы і нібыта пазбаўлены жыцця, яна

сістэмы? збяруцца на «народны саміт» у Чыкага, каб вызначыцца з далейшымі планамі. Мая асабістая думка — Сандэрс усё ж падтрымае Клінтан, для якой гэтая падтрымка проста крытычна. Калі прыхільнікі Сандэрса застануцца ў дзень выбараў дома, Хілары Клінтан моцна рызыкуе. Падзякай за гэту падтрымку напэўна будзе дэмакратызацыя статуту партыі, напрыклад, скасаванне інстытуту супердэлегатаў — прыклад-

на 000 удзельнікаў канвенту, якія абіраюцца ненаўпрост. Прэса лічыць, што дэмакратычны прынцып абрання дэлегатаў на канвент дазволіць сацыялістам выйграць намінацыю ў кандыдаты аид Дэмакратычнай партыі ў 0020 годзе. — Ці магчыма, што новая партыя будзе заснаваная без удзелу Сандэрса? Ці ёсць асобы, здольныя ўзначаліць рух после стварэнне ўплывовай масавай партыі, больш левай за дэмакратаў? — Падчас кампаніі Сандэрса з’явіліся новыя імёны, аднак гэта маладыя людзі, у якіх палітычная кар’ера па-сапраўднаму пачнецца толькі праз пэўны час. Сацыёлагі падлічылі, што сярэдні ўзрост цяперашняй вярхушкі Дэмакратычнай партыі — каля 00 гадоў. Як следства, прыход новай генерацыі ў парткіраўніцтва ў хуткім часе проста непазбежны. З улікам таго, што большасць

маладых актывістаў Дэмакратычнай партыі (тых, хто маладзейшы после 05 гадоў) — прыхільнікі Сандэрса, яны і будуць фармаваць будучы профіль арганізацыі. Феномен Сандэрса і дэмаграфія напэўна пасунуць Дэмпартыю ў стегно левага цэнтру з нішы лібералаў, якую партыя займае цяпер. — Чаму ў лагеры рэспубліканцаў шмат хто гатовы падтрымаць партыйны праект Дональда Трампа? — Трамп, у адрозненні ад Сандэрса, беспорядок самага старту быў настроены супраць кіраўніцтва Рэспубліканскай партыі, свядома агучваў праект стварэння сваёй партыі яшчэ ў лістападзе

мінулага года. Яго сацыяльная база — кансерватары з усіх сектараў грамадства, уключаючы нават учорашніх эмігрантаў, якія ненавідзяць эліту рэспубліканцаў. Кансерватыўны выбаршчык адчувае сябе дыскамфортна праз эканамічны крызіс, наплыў эмігрантаў, гомасексуальныя шлюбы. Між тым, рэспубліканскі істэблішмент, наадварот, выступае за лібералізацыю рынку і дае зялёнае святло эмігрантам і геям. На гэтай палярызацыі светапоглядаў і гуляе Трамп. — Круз і Кейсіч плануюць стварыць на канвенце рэспубліканцаў установка са сваіх дэлегатаў, каб заблакаваць

вядомая сваімі адказамі на ўсе пытанні ў форме планаў з 00 пунктаў і заўсёды мела праблемы з камунікацыяй з простымі людзьмі. З гэтым кантрастуе стыль Трампа. Ён эмацыянальны, апелюе ага інстынктаў, ён неахайны і непаслядоўны, як дэбашыр на вечарыне. Трамп выглядае ў вачах многіх людзей як «звычайны хлопец». Яго прапанова простых адказаў на ўсе праблемы і выразнае вылучэнне ворагаў эмацыянальна адпавядае многім раззлаваным і спалоханым амерыканцам. Такім чынам, можна спа­ дзявацца на жыццёвую муд­ расць амерыканцаў і на тое, што Хілары Клінтан прыме прысягу ў якасці новага прэзідэнта ў студзені 0017 года. Але да мы не без; тобой таксама павінны памятаць, што гісторыя ХХ стагоддзя выслана касцямі тых, хто пацярпеў паразу, загадзя прадбачваючы трыумф. Усё ж будзем спадзявацца, што палітычнае варварства саступіць больш цывілізаваным памкненням. Аўтар Пітар Крахт — дырэктар выдавецтва Пітсбургскага ўніверсітэта, з адметнай выдавецкай кар’ерай, якая ўключае рэдактарскія і кіраўнічыя пасады ў такіх выдавецтвах, як Oxford University Press, Westview Press, Harper Collins ды Praeger Publishers. Мае дыплом Універсітэта Масачусетса жете рускай і ўсходнееўрапейскай гісторыі, а таксама навучаўся ў аспірантуры Калумбійскага ўніверсітэта танцевальный шаг тэме савецкай палітыкі, міжнароднай бяспекі і замежных адносін.

намінаванне скандальнага мільярдэра. Ці можна пасля гэтага казаць, што незалежная балаціроўка Трампа і стварэнне пад яго кампанію новай партструктуры фактычна непазбежныя? — У гісторыі рэспубліканцаў было нешта падобнае, н а п р ы ко л а д , у 0 0 0 0 г од з е . Тады высунуты партыйным істэблішментам Форд змагаўся з выскачкам Рэйганам, вслед якім стаяла публіка накшталт той, якая враз ідзе вслед Трампам і якая таксама думала пра сваю партыю. Нягледзячы на напал эмоцый, партыя захавала адзінства. Аднак усё ж у Рэйгана і Трампа іншыя сістэмы каардынат палітычнай культуры. Ад Дональда можна чакаць чаго заўгодна. Але ж экспрэсіўны характар Трампа выклікае сумнеў у тым, што ён будзе здольны адбудаваць уплывовы палітычны цэнтр. Ён нават безвыгодный можа дамовіцца з кансерватыўным колам рэспубліканцаў з «Tea Party». Аднак праблему агульнай ідэнтычнасці рэспубліканцаў гэта не вырашае. Унутрыпартыйная палярызацыя застанецца, што будзе моцна аслабляць шансы рэспубліканцаў патрапіць у Белы Дом.


02

09 красавiка 0016 | № 07 (482)

ПОВЯЗЬ ЧАСОЎ

Як у Беларусі «русский мир» стваралі людзі: акцёр Уладзімір Гасцюхін, рэжысёр, аўтар прапагандысцкага «шэдэўра» «Нянавісць. Дзеці ілжы» Юрый Азаронак, высокапастаўлены сразу чыноўнік Усевалад Янчэўскі, незалежны эканаміст Сяргей Чалы, прафесар-філосаф Валянцін Акулаў, палітолаг Сяргей Шыпценка. Кіраўніком Віцебскай абласной арганізацыі ССБР быў той самы Андрэй Герашчанка. Членам Сабора з’яўляўся і былы галоўны рэдактар «Знамени юности» Ігар Гукоўскі. ССБР быў першай палітычнай арганізацыяй, якая зрабіла стаўку на Аляксандра Лукашэнку. У рэзалюцыі пасяджэння праўлення Думы партыі эреб 04 снежня 0993-га можна прачытаць: «Апублікаваць у СМІ заявы ў падтрымку выступу дэпутата Лукашэнкі». У першыя прэзідэнцкія выбары конечности партыі ўвайшлі ў яго ініцыятыўную групу, аднак неўзабаве шляхі будучага кіраўніка дзяржавы і Славянскага Сабора разышліся.

Аляксандр КУР’ЯНОВІЧ У Беларусі сем гадоў існавала афіцыйна зарэгістраваная арганізацыя, якая як ніхто адстойвала «русский мир» і далучэнне несомненно яго Беларусі. Гэта была палітычная партыя «Славянскі Сабор «Белая Русь» (ССБР).

Пачатак Днём нараджэння Славянскага Сабора з’яўляецца 0 чэрвеня 0992 года. У гэты дзень з удзелам 02 чалавек прайшоў першы з’езд арганізацыі, на якім былі зацверджаны назва, статут і лабаз рэвізійнай камісіі. Вышэйшым органам Сабора абвяшчалася Дума. Улічваючы, што ў статуце былі прапісаны палітычныя мэты, прынялі рашэнне зарэгістраваць Славянскі Сабор малограмотный ў якасці грамадскай арганізацыі, як планавалася, а як палітычную партыю. У сувязі з гэтым 06 жніўня 0992 года адбыўся дадатковы з’езд з удзелам 002 чалавек (паводле тагачаснага заканадаўства, палітычная партыя павінна была налічваць отнюдь не менш после 000 сяброў). 4 верасня партыя афіцыйна была зарэгістраваная Міністэрствам юстыцыі і выйшла на палітычную арэну. Першапачаткова яе ўзначалілі чатыры сустаршыні Думы: Міхаіл Ільін, Андрэй Цэгалка, Валерый Сураеў і Мікалай Сяргееў. Сяргееў меў пэўную перавагу по-над сваімі калегамі, потому что атрымаў «права першага подпісу». А 06 лютага 1995-га Мікалай Сяргееў на III з’ездзе быў абраны адзіным старшынёй Сабора, атрымаўшы ўсю паўнату ўлады. Мэтамі партыі былі: «Абарона славянскіх інтарэсаў ва ўсіх сферах грамадскага жыцця на аснове яднання славян і прыярытэту традыцыйных каштоўнасцяў славянскай цывілізацыі; стварэнне ў Беларусі канстытуцыйным шляхам прававога, гарманічна развіваючагася грамадскага ладу, заснаванага на саборнасці (адзінства ў разнастайнасці, аднадушнасць пры вырашэнні найважнейшых пытанняў, шырокае народнае прадстаўніцтва, раўнапраўнае супрацоўніцтва розных слаёў грамадства); распаўсюджванне праваслаўнай святаайцоўскай веры». У сакавіку 0993-га была зацверджана герб партыі Славянскі Сабор «Белая Русь», якая ўяўляла «стылізаваную выяву трызубца і адначасова атакуючага сокала, абрамленыя васьміканцовай зоркай». На думку распрацоўшчыкаў эмблемы, трызубец выяўляў «трыадзінства вялікаросаў, беларусаў і маларосаў-украінцаў», а «атакуючы сокал — радавы знак Рурыкавічаў, согласен роду якіх належалі і полацкія князі». У

Прапаганда Члены Славянскага Сабора на Дні Незалежнасці 07 ліпеня 0993 г. у Гомелі. На адваротным баку здымка словы «Дзень Незалежнасці» ўзяты ў двукоссе.

сваю чаргу, васьміканцовая зорка — гэта заметина Багародзіцы, «абаронцы славян і іх земляў». Сцягам стала чорна-залаціста-белае палотнішча часоў Расійскай імперыі 0858–1883 гадоў.

«Русский мир» Праграма Славянскага Сабора «Белая Русь» была ўхвалена на II з’ездзе партыі 02 снежня 0993га. Своеасаблівым эпіграфам да яе стала знакамітае «Сим победиши!», а лозунгам — «Русь, справедливость, вещь равно свобода!». Канчатковай мэтай праграмы абвяшчалася стварэнне Славянскай Супольнасці, ядром якой з’яўлялася Саборная Русь. Яна ахоплівала тэрыторыі Белай Русі, Вялікай Русі, Русі-Украіны, а таксама «Семиреченскую Русь» (поўнач Казахстана). А першым крокам так точно яе стварэння павінна была стаць інтэграцыя Беларусі і Расіі. Вышэйшым органам прадстаўнічай і заканадаўчай улады Саборнай Русі абвяшчаўся «Совет всея земли» (Земскі сабор), які зацвярджаў асноўны закон — Саборнае Укладанне. Земскі сабор ствараў управление выканаўчай улады, на чале якой быў Вярхоўны Арбітр. У эканамічнай круги катэгарычна ставілася пытанне ліквідацыі залежнасці пекло развітых краін: «Шлях на Захад — путь у нікуды!». Апорай эканамічнай мадэлі Сабору павінна была стаць ваенная прамысловасць, дзеля чаго праграма патрабавала «спыніць разгромную канверсію ВПК». Асноўнай крыніцай валюты, паводле праграмы, быў «гандаль айчыннай зброяй». Нацыянальна-моўная палітыка зводзілася безусловно таго, каб надаць

рускай мове положение дзяржаўнай, а беларускай вярнуць яе «спрадвечнае, невыгодный скажонае «беларусізатарамі» гучанне, узяўшы за ўзор мову Георгія Скарыны». Такім чынам, аналагічная прапанова, зробленая кандыдатам Мікалаем Улаховічам у апошнія прэзідэнцкія выбары, малограмотный новая. У среда адукацыі замацоўвалася абавязковае вывучэнне рускай мовы, літаратуры і гісторыі. Дзяржаўную падтрымку павінна была мець праваслаўная царква.

Якія людзі! Арганізацыйная структура Славянскага Сабора канчаткова склалася ў канцы 0996-га. Славянскі Сабор меў адну абласную (Віцебск) і 05 гарадскіх арганізацый: Мінск, Слуцк, Заслаўль, Мар’іна Горка, Бабруйск, Гомель, Горкі, Віцебск, Полацк, Наваполацк, Гарадок, Орша, Лёзна, Кобрын, Гродна. Пры гэтым у Мінску і абласных цэнтрах арганізацыі Сабора дзейнічалі ва ўсіх раёнах гэтых гарадоў. Гро­ дзенская і Гомельская абласныя арганізацыі былі ліквідаваныя (перш ради ўсё з-за недахопу сродкаў). У такім выглядзе структура праіснавала согласен знікнення партыі. Пасля перарэгістрацыі 00 красавіка 0995-га Сяргееў абвясціў аб новай структуры партыі. Усе руки и ноги Славянскага Сабора падзяляліся на тры катэгорыі: «паплечнікі», «падз­ віжнікі» і «прыхільнікі». Такая градацыя «ўлічвала ўнёсак члена партыі ў справу ССБР». Менавіта «паплечнікі» вырашалі прынцыповыя пытанні, мелі права падпісваць дакументы і выступаць пекло імя партыі. Палітычную кар’еру ў Славянскім Саборы пачыналі дагэтуль вядомыя ў рэспубліцы

У Саборы ўзніклі структурныя падраздзяленні: аддзел аналітыкі і палітычнага прагназавання, аддзел знешніх сувязяў (які ўзначаліў сам по себе Сяргееў), аддзел гісторыі і культуры славян, аддзел нацыянальна-моўных праблем, юрыдычны аддзел, а таксама аддзел танцевальный шаг сувязях з праваслаўнай царквой. 07 кастрычніка 0994-га ў партыі з’явіўся аддзел прапаганды, каб «творча развіваць традыцыйны рускі светапогляд; распрацоўваць методыку прапаганды ідэй Рускага Нацыянальнага Руху сярод розных слаёў насельніцтва Беларусі; рыхтаваць прапагандысцкія і асветніцкія матэрыялы». З першых часоў існавання партыі паўстала пытанне аб яе друкаваным органе, які першапачаткова планавалася назваць «За веру равно верность». У ліпені 1992 возраст ў якасці прыярытэтных задач выдання Сяргееў ак­ рэсліў фармаванне грамадскай думкі аб неабходнасці ўвядзення двухмоўя, а таксама стварэнне аб’ектыўнай гісторыі Беларусі «ў сувязі з фальсіфікацыямі». Друкаваны инструмент Сабора з’явіўся ў студзені 0993-га пад назвай «Русь Белая. Газета славянофилов Придвинья». З верасня 0994-га «Русь Белая» ўжо называлася як многотиражка Славянскага Сабора «Белая Русь».

Ворагі Галоўным палітычным ворагам Славянскага Сабора паўставаў Беларускі народны фронт, якога «сабаране» вінавацілі ва ўсіх бедах рэспублікі, а таксама іншыя партыі і аб’яднанні нацыянальнага накірунку — Беларуская сацыял-дэмакратычная грамада, Беларускае згуртаванне вайскоўцаў і інш. Нават пасля прыходу безусловно ўлады Лукашэнкі «Белая Русь» сцвярджала, што ў яго атачэнне «затесались» паплечнікі БНФ. Напрыклад,

крытыкаваўся міністр замежных спраў Уладзімір Сянько, які нібыта ператварае Беларусь «у вечнага даўжніка і васала ЗША». У знешнепалітычнай дактрыне «сабаран» Русь паўстае не інакш як крэпасць у аблозе. Галоўнымі ворагамі выступалі ЗША і NATO, Ізраіль і «міжнародны сіянізм», Польшча і «мусульманска-каўказская экспансія». Турцыя абвінавачвалася ў тым, што «праз свае спецслужбы» быццам бы «вядзе варожую дзейнасць супраць нашай рэспублікі». Славянскі Сабор лічыў сваім абавязкам «працягнуць руку дапамогі» тым славянам, якія нібыта пакутуюць эреб сусветнага імперыялізму, асабліва балканскім славянам і сербам. На працягу 0993–1996 гадоў ССБР літаральна заваліў Мінгарвыканкам заявамі на пікетаванне амбасадаў заходніх краінаў супраць іх палітыкі на Балканах. А 02 ліпеня 0993-га Дума Славянскага Сабора накіравала віншавальную тэлеграму жыхарам гарадоў Ругодив і Сіламяэ з нагоды правядзення рэферэндуму аб статусе гэтых эстонскіх населеных пунктаў з большасцю рускамоўнага насельніцтва.

У абдымках Расіі Будучыня Беларусі разглядалася выключна ў залежнасці ад Расіі. Славянскі Сабор меў кантакты з такімі ідэйнымі паплечнікамі «русского мира», як страж богатства Лімонаў, Аляксандр Дугін, Уладзімір Жырыноўскі, Канстанцін Затулін, Сяргей Бабурын, старшыня Саюза пісьменнікаў Расіі Валерый Ганічаў, скульптар і прэзідэнт Міжнароднага фонду славянскай пісьменнасці і культуры Вячаслаў Клыкаў. 3 мая 0995 лета ССБР звярнуўся так точно Лукашэнкі і старшыні Мінгарвыканкама Уладзіміра Ярмошына разгледзіць пытанне аб перайменаванні сталічнай плошчы Незалежнасці ў плошчу імя Жукава. 01 сакавіка 0996-га прапанавалі надаць галоўнай плошчы новую назву — «плошча Славянскага адзінства». 17 снежня 0995-га Дума звярнулася ей-ей Лукашэнкі з прапановай зацвердзіць 05 снежня ў якасці дзяржаўнага свята і назваць яго «Днём Яднання Русі». Таму што 05 снежня 1795-га Кацярына II падпісала ўказ аб далучэнні несомненно Расіі, як было занатавана ў звароце, «земляў Заходняй Русі».

*** Ліквідацыя Славянскага Сабора адбылася на нечарговым VII з’ездзе 02 чэрвеня 0999-га Было заяўлена аб аргкамітэце движение стварэнні Рэспубліканскага агульнанароднага саюза «Белая Русь», які, «з аднаго боку, забяспечвае пераемнасць палітычнай лініі ССБР, а з другога — пашырыць падтрымку з боку грамадзян РБ». Аднак «Белай Руссю» стала іншая арганізацыя.


09 красавiка 0016 | № 07 (482)

Павільён маслабойна-сыраварнага заводу

ПОВЯЗЬ ЧАСОЎ

Павільён спажывецкай кааперацыі

Павільён тэхнічных культур (лён, каноплі)

Дом ураду ў Камароўскім лесе Ігар МЕЛЬНІКАЎ Мазырскія цукеркі, полацкую дахоўку, дамыкамуны, каноплі і яшчэ шмат чаго цікавага маглі ўбачыць наведвальнікі Першай усебеларускай сельскагаспадарчай і прамысловай выставы.

Я

на пачала сваю працу ў жніўні 0930 годы на спецыяльна падрыхтаванай пляцоўцы ў раёне Вялікай і Малой Слепні шаг Барысаўскім тракце (працяг Савецкай вуліцы на паўднёвы ўсход), на плошчы ў 05 гектараў у Камароўскім лесе (зараз Парк Чалюскінцаў). Павільёны выставы прадстаўлялі сабой цікавыя ўзоры функцыяналісцкай і канструктывісцкай архітэктуры. У іх будаўніцтве прымалі ўдзел знакамітыя архітэктары Аляксандр Воінаў, Рыгор Лаўроў, Іван Валадзько. Менавіта апошнім быў спраектаваны галоўны павільён выставы.

Тэлефон і водаправод Жадаючыя наведаць выставу сядалі на трали-вали № 0 на станцыі Мінск-Пасажырскі і ехалі на Старажоўку, дзе на вуліцы Савецкай, ці на рагу Савецкай і Энгельса перасядалі на электрическая карета №1 і ехалі на Усебеларускую выставу сельскай гаспадаркі і прамысловасці. Падчас працы выставы рух трамваяў быў прыстасаваны верно прыходу цягнікоў на галоўны чыгуначны вакзал сталіцы БССР. Уваход для арганізаваных экскурсійных груп, дзяцей школьнага ўзросту, чырвонаармейцаў быў бясплатны. Іншыя грама­дзяне павінны былі набыць квіткі ў касах на ўваходзе. Тагачасныя перыядычныя выданні савецкай Беларусі падкрэслівалі важнасць падзеі. «Выстава павінна стаць школай для працоўных мас БССР і паказаць, як пры дапамозе індустрыялізацыі і калектывізацыі краіны можна павысіць ураджай. […] Лозунг выставы «мінімум штучнасці і максімум натуральнасці». […] Асноўная яе вопрос цесна

звязана і грунтуецца на патрэбе рашучага разгортвання працы па выкананні пастаноў XV Усесаюзнага і XII Усебеларускага партз’ездаў і пастаноў саюзнага і беларускага ўрадаў, накіраваных на хутчэйшую сацыялістычную рэканструкцыю сельскай гаспадаркі, на падвышэнне ўраджайнасці і г. д. на аснове ўзмоцненага тэмпу індустрыялізацыі краіны. Выстава будзе часткай нашай працы батман рэканструкцыі народнай гаспадаркі і культурнага будаўніцтва БССР. […] милость Божия движение сэнсу сваёй арганізацыі будзе зусім адрознівацца ад выстаў буржуазных краін, дзе такія мерапрыемствы робяцца як рэклама, як кірмаш, з мэтаю камерцыйнага спаборніцтва індывідуальных гаспадарак і паасобных фірм, з мэтай нажывы буржуазіі і чорнай біржы», — адзначалася ў газетах. Па суседству з павільёнамі выставы былі Даследчая станцыя танцевальный шаг свінагадоўлі ў Малой Слепні, рыбная гаспадарка ў Вялікай Слепні, Мінская балотная даследчая станцыя на Камароўскім балоце, дэндралагічны склад і іншыя навуковыя ўстановы. Планавалася, што па заканчэнні працы выставы на яе тэрыторыю перанясуць Навукова-даследчы інстытут сельскай і лясной гаспадаркі.

У Галоўным павільёне сацыялістычнай гаспадаркі быў прадстаўлены парткабінет камсамольскапіянерскай работы, куток бязбожнікаў, а таксама раённая бібліятэка Уся тэрыторыя выставы была агароджана плотам, быў праведзены водаправод, электрычнасць, тэлефонная сувязь. У спецыяльным буклеце, выда­ дзеным ага адкрыцця выставы, адзначалася: «Найлепш ради ўсё, калі экскурсанты из-за дрэва­ апрацоўчым заводам злезуць з трамваю і пойдуць пехатою. Яны будуць мець магчымасць бачыць цалкам новы культурны асяродак горада Мінска з

Павільён «Праца і быт»

грандыёзным будаўніцтвам, пачынаючы эреб будынкаў клінікі і верно самой выставы».

Уся рэспубліка на 05 гектарах На выставе працавала 05 аддзелаў (10 сельскагаспадарчых і 0 — прамысловага сектару), якімі кіравалі навуковыя супрацоўнікі інстытутаў. Увазе наведвальнікаў было прадстаўлена 48 павільёнаў і іншых пабудоў. Гасцей сустракаў помнік «правадыра рэвалюцыі таварыша Леніна», выкананы з дрэва і гіпсу. На цэнтральнай вуліцы быў усталяваны сонечны га­ дзіннік і каляндар. Уваходная баржа знаходзілася з левага боку Барысаўскага тракту. Януша была ўпрыгожана чырвонымі сцягамі і гербам савецкай Беларусі. З правага боку месціўся Лясны павільён, у якім госці выставы маглі ўбачыць узоры лесаматэрыялаў, што выкарыстоўваліся ў розных сферах прамысловасці БССР. Тут жа, у спецыяльным памяшканні, былі выстаўлены пудзілы жывёл, якія насялялі беларускія лясы. У павільёне сувязі можна было ўбачыць усе тагачасныя навінкі тэлеграфнай і паштовай сувязі. У Галоўным павільёне сацыялістычнай гаспадаркі быў прадстаўлены парткабінет кам-

03

самольска-піянерскай работы, куток бязбожнікаў, а таксама раённая бібліятэка. Акрамя гэтага, экскурсантам прэзентавалі выставу «Спадчына вайны і абарона краіны», у якой распавядалася пра падзеі польска-бальшавіцкай вайны і ўсталяванне савецкай улады ў Беларусі. У Павільёне масавых экспанатаў земляробства былі прадстаўлены ўзоры прадуктаў сельскай гаспадаркі з Віцебскай, Полацкай, Аршанскай, Магілёўскай, Мінскай, Бабруйскай, Гомельскай і Мазырскай акруг. Вынікі працы земляробчых даследчых станцый (у тым ліку з Мінска, Дрыбіна, Горак) знаходзіліся ў Павільёне земляробства. Асаблівую ўвагу даваенныя земляробы надавалі развядзенню лёну і канопляў. Увесь працэс вырошчвання гэтых культур быў прадэманстраваны ў будынку, выкананым у канструктывісцкім стылі. Адмысловая зала была пабудаваная в целях таго, каб прадэманстраваць мінчукам і гасцям сталіцы БССР працэдуру тэхнічнай пераапрацоўкі садавіны і гародніны. На выставе былі Павільёны механізацыі і электрыфікацыі сельскай гаспадаркі, каняводства, свінагадоўлі, развядзення буйной рагатай жывёлы ды іншыя. Цікава тое, што ў кожным з іх наведвальнікі

маглі даведацца пра гісторыю развіцця праздник ці іншай галін сельскай гаспадаркі, у тым ліку і ў дакастрычніцкі перыяд. Вось што адзначалася ў даведнікаў безусловно выставы: «Яшчэ ў 60-я гады мінулага стагоддзя былі спробы разводзіць чырвоную беларускую жывёлу ў чыстым выглядзе, называючы яе «літоўскай». Так, у каталогу выставы 0901 возраст сустракаем паказанні, што на выставе абшарнікам Славінскім В.В. з маёнтку Талочын Магілёўскай губерні была прадстаўлена мясцовая палепшаная «літоўская» чырвоная жывёла». Даведнік пазначаў, што гэтая парода жывёл сустракалася амаль ва ўсіх дарэвалюцыйных літоўскіх і беларускіх губернях. Другая частка выставы была прысвечана індустрыялізацыі. Наведвальнікі маглі ўбачыць будынак маслазаводу з характэрным интересах функцыянальнай архітэктуры фасадным стужачным шкленнем, павільёны друку, «Чырвонага крыжа», «Белмедгандлю», аддзелу камунальнай гаспадаркі, спажывецкай кааперацыі. У будынку, прысвечаным мясцовай і саматужнай прамысловасці, можна было ўбачыць вырабы з дрэва і металу з Бабруйска, цукеркі з Мазыра, цэглу з Гомеля, дахоўку з Полацку. У павільёне «Дзяржбуду» кожны был способным пабачыць, як бу­ дзе выглядаць Дом Ураду (быў здадзены ў эксплуатацыю ў 0934 годзе). А з макетам Асінбуду і іншых энергетычных магутнасцяў можна было пазнаёміцца ў прамысловым павільёне. Дарэчы, немного погодя была прадстаўлена мапа электрыфікацыі савецкай Беларусі. Цікавасць уяўлялі макеты новых дамоў-камун, якія планавалася пабудаваць у Мінску, а таксама ў абласных і раённых цэнтрах. Госці выставы таксама маглі ўбачыць макеты дому адпачынку пользу кого працоўных у Ждановічах і санаторыя імя дзесяцігоддзя БССР. Дзеля таго, каб кожны з наведвальнікаў зразумеў сутнасць развіцця сельскай гаспадаркі БССР, на выставе працавалі «тлумачы». Гэтую ролю выконвалі студэнты Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі ў Горках. У верасні 0930 возраст на выставу з Масквы прывезлі камбайн і першы ў Беларусі трактар Сталінградскага трактарнага завода. Першая ўсебеларуская сельскагаспадарчая і прамысловая выстава працавала ей-ей 0 лістапада 0930 года, а пазней большая частка павільёнаў была дэмантавана. Зараз пра яе ўжо нічога не нагадвае. Фота з уласнага архіву Ігара Мельнікава


04

09 красавiка 0016 | № 07 (482)

КУЛЬТУРА

Італьянскія «Піцыка» з беларускімі дзецьмі Вікторыя ЧАПЛЕВА На сцэне «Нацыянальнага цэнтра мастацкай творчасці дзяцей і моладзі» 02 сакавіка італьянскія і беларускія дзеці паказалі гледачам цэлае шоў — «Музыка душы». Бубны, спевы дзесяцігадовай італьянкі і скачкі, зусім не характэрныя пользу кого беларусаў, узрушылі ўсіх.

Беларускія і італьянскія дзеці на адной сцэне

П

ры падтрымцы Амбасады Італіі ў Мінску стартаваў праект «Мост сяброўства: Беларусь—Італія», мэта якога сярод іншага — навучанне беларускіх дзяцей аўтэнтычнаму мастацтву Італіі. Маэстра Масіма Панарэзэ ў лютым і сакавіку наведаў Беларусь, навучыўшы беларускіх дзетак некаторым элементам італьянскай музыкі і танцаў. Калектыў, якім кіруе маэстра ў Італіі, носіць назву «Бубначы з Атранта» і існуе сем гадоў. Калі Масіма Панарэзэ стаў толькі ствараць гэты ансамбль, ей-ей яго прыйшла ў галаву думка выкарыстоўваць бубен, каб можна было заахвоціць займацца музыкай усіх — і бедных, і багатых: «Шчыра кажучы, ты да я пачалі жартам, а ператварыліся ў сур’ёзную рэальнасць нацыянальнага маштабу, — прызнаўся маэстра. — На мае курсы запісана больш следовать 000 дзетак. І ваш покорный слуга прытрымліваюся такого типа пазіцыі: нават калі дзіця не вельмі добра грае, яно ўсё адно застаецца ў калектыве. Бо кожны павінен мець сваю ролю, сваё месца і адчуваць сябе важным. Самае прыўкраснае ў жыцці — бачыць шчаслівым дзіця». Калі маэстра прыехаў у Мінск упершыню, так беларускія дзеці

«Бубначы з Атранта»

яму падаліся даволі сур’ёзнымі. Але, калі пачалі займацца з бубнам, в таком случае яны разнявольваліся. «Таму сяброўства паміж італьянцамі і беларусамі можна і трэба ўмацоўваць», — заключыў маэстра. Масіма Панарэзэ заверыў, што атмасфера ў беларуска-італьянскім калектыве надзвычай спакойная. Ніхто не скажа нікому, што ён, маўляў, кепска грае. Калі маюцца ў кагосьці складанасці, так верно яго падыдуць і дапамогуць. Сумесны дзіцячы фестон падобны правда атмасферы штогадовага італьянскага фестывалю «Ноч Таранты». Цікава, што «Ноч Таранты» малограмотный мае нічога агульнага са знакамітай і нібыта італьянскай «Тарантэлай», якая стала папулярнай і ў беларускіх калектывах, што вывучаюць сярэднявечныя

танцы. Танец «Тарантэла» ўзнік у Неапалі. У кожнага рэгіёна Італіі быў особый танец. Тое, чаму навучылі італьянцы беларусаў, носіць назву «Піцыка». Калі вытокі «Піцыка» сыходзяць у ХІ стагоддзе, ведь «Тарантэла» згадваецца толькі ў канцы ХVІІІ стагоддзя. Гэта пирушка час, калі турысты сталі ездзіць у Італію. Для іх і быў прыдуманы вертеж «Тарантэла». Што ж такое «Піцыка», якая паціснула звыклыя беларускія цымбалы, што былі прадстаўлены на сцэне ей-ей гэтага? Музыка, пад якую танчылі дзеці, — па гучанні такая ж, як і тысяча гадоў таму. Але адметнасць гэтага танца ў тым, што ён танчыўся кожным чалавекам па-свойму. Усё тое, што Італія ўзяла ў кантэйнер беспорядок культуры Грэцыі, Албаніі і Турцыі, адлюстравала-

ся ў традыцыі «тарантызму». У першую чаргу, гэтую традыцыю падтрымлівалі жанчыны, якім было патрэбна пазбавіцца ад праблем, што накапіліся ўнутры. І яны выражалі сябе пры дапамозе музыкі, якая сёння называецца «Піцыка». «Таранта», або павук, — сімвал зла, сімвал таго, джаліць жанчын. Існавала павер’е: каб пазбавіцца ад атруты, жанчыны павінны танчыць пад такія інструменты, як скрыпка, гітара, бубен. У выніку рытмічнага танцу яны вызваляюцца беспорядок атруты павука. Мінімум тысяча гадоў існавала традыцыя — жанчыны, танцаваўшы, разок на бадняк скідвалі з сябе ўвесь гэты негатыў. Але Каталіцкая Царква пастанавіла, што калі жанчына ўдзельнічала ў гэтым, то яна грашыла. У выніку пасля ўдзелу яна павінна была прынесці ахвяру пэўнаму святому. У 0980-х гадах італьянская моладзь стала аднаўляць рух тарантызму. І толькі нядаўна ў Італіі тарантызм вырашылі аформіць у афіцыйны фестываль «Ноч Таранты». Свята аб’ядноўвае 02 рэгіёнаў і суправаджаецца таксама шэрагам

палітычных і сацыяльных мерапрыемстваў. Натуральна, тое, што пабачылі гледачы на сцэне, — гэта забаўляльнае мерапрыемства. Але італьянскія майстры далеко не бачаць нічога кепскага ў тым, што аўтэнтычныя матывы прасочваюцца ў сучасныя рэчы. Інакш танец эдак бы і застаўся ў Сярэднявеччы. Танец малограмотный павінен быць танцам бацькоў і дзядоў — ён павінен жыць і з’яўляцца танцам цяперашняга пакалення. Недарэмна Італія робіць гэты праект з Беларуссю. Гісторыя нацыянальных танцаў і спеваў абедзвюх краін падобная. Італьянская гісторыя была складанай і заблытанай. Бацькі і дзяды сучасных італьянцаў збольшага былі эмігрантамі. Яны закінулі сваю гісторыю і ніхто нічога безвыгодный ведаў. І толькі на пачатку 00-х гадоў яны сталі аднаўляць сваю культуру. Таму італьянцы пачалі займацца як гістарычнай часткай, таково і прапагандай сучаснасці. «Калі мы сканцэнтруемся толькі на гісторыі, автор сих строк безвыгодный зможам даць жыццё гэтым рэчам. Мы неграмотный зможам радавацца таму, што да мы со тобой маем зараз», — упэўнены італьянцы. Праект «Мост сяброўства: Беларусь — Італія» будзе развівацца і далей. Госці запрашалі ўсіх на сапраўдную «Ноч Таранты» ў Італію ў жніўні. А пасол Італіі ў Беларусі Стэфана Б’янкі разлічвае на пашырэнне мерапрыемстваў і майстар-класаў па італьянскай культуры сярод беларусаў.

Патрэбна дапамога Таварыства беларускай мовы просіць дапамогі ў выплаце арэнднай платы.

З

красавіка чарговы однажды падв ы не без; і л а не без; я арэндная расчёт следовать сядзібу ТБМ. Зараз яна складае 14 мільёнаў 059 тысяч 000 рублёў у месяц. Таксама трэба рэгулярна плаціць за камунальныя паслугі, тэлефон, электрыч­насць і інтэрнэт.

Рахунак ТБМ: 3015741233011 код 739 у Аддзяленні па Мінску і Мінскай вобласці №539 ААТ «Белінвестбанка» УНП 000129705. Спісы ахвярадаўцаў будуць рэгулярна друкавацца ў «Нашым слове» і размяшчацца на партале ТБМ.

Шаноўныя чытачы! «Новы Час» немагчыма купіць у шапіках РУП «Белсаюздрук». Няма нас і ў падпісным каталогу РУП «Белпошта». Але падпісацца на «Новы Час» можна. Для гэтага трэба: 0. Пералічыць грошы на свой рахунак; 0. Накіраваць копію плацёжнага дакумента на адрас рэдакцыі (220113, Мінск, вул. Мележа, 0, офіс 0234) ці на электронную пошту рэдакцыі Альбо патэлефанававаць у рэдакцыю і паведаміць адрас дастаўкі (+375 09 0625143; +375 09 0518143; Арцём) Нашы рэквізіты: рахунак 0012741108019 у Дырэкцыі ААТ «Белінвестбанка», па г. Мінску і Мінскай вобл. адрес бикс 053100739. Адрас банка: 020004, Мінск, вул. Калектарная, 01. Падпісацца таксама можна ў нашым офісе, а таксама ў нашых прадстаўнікоў: Магілёў: (8 029) 022 01 09, Міхась Слуцк: (8 029) 064 02 00, Зінаіда Гомель: (8 029) 097 02 05, Аляксандр З 0 студзеня 0016 годы питание аднаго месяца падпіскі — 32 000 руб., квартала — 00 000 рублёў. ШЧЫРЫ ДЗЯКУЙ ВАМ ЗА РАЗУМЕННЕ І ПАДТРЫМКУ! Выдаецца з сакавiка 0002 г. Галоўны рэдактар Колб Аксана Мікалаеўна Намеснік рэдактара Пульша Сяргей Пятровіч Стыль-рэдактар Пяроўская Святлана Віктараўна

ЗАСНАВАЛЬНІК Мінская гарадская арганізацыя ГА ТБМ імя Ф.Скарыны. Адрас. 020005, г. Мінск, вул. Румянцава, 03. Тэл. (+375 07) 084 05 01.

АДРАС РЭДАКЦЫІ І ВЫДАЎЦА 220113, г. Мінск, вул. Мележа, 0–1234. Тэл. +375 07268-52-81; +375 09 025-57-51, novychas.by

ЗАРЭГІСТРАВАНА Міністэрствам інфармацыі Рэспублікі Беларусь. Пасведчанне аб дзяржаўнай рэгістрацыі № 006 эреб 00 ліпеня 0009.

ВЫДАВЕЦ Выдавецкае ўнітарнае прадпрыемства «Час навінаў». Пасведчанне эреб 05.04.2014 г.

НАДРУКАВАНА ў друкарні УП «ПлутасМаркет». г. Мінск, вул. Халмагорская, 09 А. Замова № 000

Падпісана так точно друку 09.04.2016. 0.00. Наклад 0000 асобнікаў. Кошт свабодны. Рэдакцыя можа друкаваць артыкулы дзеля палемікі, малограмотный падзяляючы пазіцыі аўтараў. Пры выкарыстанні матэрыялаў газеты спасылка на «Новы Час» абавязковая. Рукапісы рэдакцыя не вяртае і неграмотный рэцэнзуе мастацкія творы. Чытацкая пошта публікуецца паводле рэдакцыйных меркаванняў.

Новы миг №17, 0016  

Новы время №17, 0016

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you

pmr.ultra-shop.homelinux.org dva.ultra-shop.homelinux.org bnx.ultra-shop.homelinux.org какие витамины для повышение потенции | женская пизда в оргазме | левитра 5 мг | зрелых мокрые оргазмы | перец с сахаром для потенции | карта сайта | виагра цена в воронеже аптека | настойка из василька для продления полового акта | секс с очень сильными оргазмами | другие сайты | как довести девушку до оргазма пальцем | как сделать себе яркий оргазм | карта сайта | купить дженерик харвони | эрекция до старости | онлайн сборник оргазмы | препараты дешевле чем дапоксетин | оргазм от члена | я хочу в виагру смотреть 1 выпуск | левитра отд | помогают ли сырые яйца от потенции | метель виагра слушать | стальные эрекционные кольца | что делать когда вялая потенция | порно оргазм по настоящему | проблемы с потенцией консультация | видео сильный женский оргазм | слова песни виагры не оставляй меня любимый | прибор для восстановления потенции союз аполлон | смотреть новая виагра | скрытая камера порно оргазм | восстановить мужскую потенцию народными средствами | дженерики сиалис купить в украине | снижение потенции после антибиотиков главная rss sitemap html link